Δεν υπήρξε απλώς ένας ταλαντούχος σκηνοθέτης, αλλά ένας ολοκληρωμένος πολύπτυχος δημιουργός, ο οποίος γνωρίζοντας με ακρίβεια τι ήθελε να κάνει με το έργο του, σφράγισε –περίπου νομοτελειακά- την ευρωπαϊκή αβάν-γκαρντ. Πράγματι, ως σεναριογράφος, παραγωγός, συγγραφέας και –πάνω απ’ όλα- οραματιστής, ο Νίκος Νικολαΐδης (1939-2007) διαμόρφωσε ένα προσωπικό κινηματογραφικό σύμπαν όπου η αισθητική της εκάστοτε ταινίας του υπερέχει της όποιας γραμμικής αφήγησης. Και όλα αυτά, με το έργο του να παραμένει σταθερά μία διαρκής σπουδή πάνω στη μνήμη, τη φθορά και την αξιοπρέπεια της ήττας.
Ήδη από την αρχή της διαδρομής του, με την ταινία «Ευρυδίκη Β.Α. 2037» (1975), έδειξε με σαφήνεια τις προθέσεις του, για έναν πειραματικό κινηματογράφο που σέβεται τον θεατή. Με αυτήν, ο Νικολαΐδης επαναπροσδιορίζοντας τον αρχαίο μύθο σε ένα κλειστοφοβικό περιβάλλον αναμονής, εξερεύνησε προσεκτικά την υπαρξιακή αγωνία. Η ταινία, γυρισμένη σε ασπρόμαυρο φόντο με έντονες σκιές, θυμίζει τα έργα του Σάμιουελ Μπέκετ, όπου ο χρόνος μοιάζει να έχει παγώσει. Η Ευρυδίκη δεν περιμένει τον Ορφέα, αλλά τον θάνατο ή την απελευθέρωση από έναν μηχανισμό που την ξεπερνά, καθιερώνοντας -ευθύς εξαρχής- τον σκηνοθέτη ως μια ιδιαίτερη φωνή του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου.
Η αναγνώριση δεν θα αργούσε: ήρθε το 1979 με το κλασικό, πια, «Τα κουρέλια τραγουδάνε ακόμα». Η ταινία συνδυάζοντας το ροκ με τη βία, λειτούργησε ως μανιφέστο μιας γενιάς που αρνήθηκε να συμβιβαστεί. Πρόκειται για μια ωδή στην παρέα, όπου οι ήρωες συγκεντρώνονται σε μια απομονωμένη βίλα για να αναμετρηθούν με τα φαντάσματα του παρελθόντος τους. Σε αυτό το μικρό πανέμορφο διαμάντι, ο Νικολαΐδης χρησιμοποιεί μια αποσπασματική αφήγηση, γεμάτη ωμότητα και μουσικές εντάσεις, για να μιλήσει για το τέλος της αθωότητας. Και τα καταφέρνει, με έναν τρόπο απολύτως καθηλωτικό.
Ακολούθησε η «Γλυκιά Συμμορία» (1983), το δεύτερο μέρος της «τριλογίας των χρόνων της λήθης». Εδώ, η ομάδα των ηρώων επιλέγει την παρανομία ως απάντηση σε μια κοινωνία που τους απορρίπτει. Η ταινία είναι γεμάτη στυλιζαρισμένη βία, αλλά και μια βαθιά τρυφερότητα ανάμεσα στα μέλη της συμμορίας. Και ο θάνατος έρχεται ως μια τελετουργική πράξη ελευθερίας, καθιστώντας την ταινία ένα από τα πιο σημαντικά δείγματα καλτ κινηματογράφου στην Ελλάδα.
Singapore Sling
Εκδόσεις: Restless Wind
Σελίδες: 261
Στην «Πρωινή Περίπολο» (1987), ο δημιουργός παρέδωσε ένα αισθητικό κομψοτέχνημα επιστημονικής φαντασίας. Μέσα από τα ερείπια μιας έρημης πόλης και με αναφορές στον Ρέιμοντ Τσάντλερ, η ταινία μετατρέπεται σε μια ελεγεία για τον χαμένο έρωτα. Η χρήση του φωτός και του χώρου δημιουργεί μια ατμόσφαιρα απόλυτης μοναξιάς, όπου η ηρωίδα αναζητά τη θάλασσα ως σύμβολο κάθαρσης.
Στα μετέπειτα έργα του, όπως το προκλητικό «Θα σε δω στην Κόλαση, αγάπη μου» (1999), ο Νικολαΐδης βυθίστηκε σε πιο σκοτεινές ψυχαναλυτικές διαδρομές. Η ταινία εξερευνά τα όρια της ηδονής και του πόνου, με μια εικαστική προσέγγιση που θυμίζει ζωγραφικούς πίνακες. Η πορεία του ολοκληρώθηκε με το «Ο χαμένος τα παίρνει όλα» (2002): Με πρωταγωνιστή τον Γιάννη Αγγελάκα, η ταινία είναι μια νυχτερινή περιπλάνηση στην Αθήνα, υπενθυμίζοντας ότι η μόνη πραγματική νίκη είναι να παραμείνεις πιστός στις ιδέες σου.
Πέρα, όμως, από ένας χαρισματικός σκηνοθέτης, ο Νίκος Νικολαΐδης ήταν πρωτίστως ένας καλλιτέχνης που πίστευε ότι ο κινηματογράφος είναι μια επικίνδυνη αποστολή. Το έργο του, γεμάτο αντιφάσεις, ατόφια ομορφιά και ασυγκράτητη οργή, συνεχίζει να αποτελεί σημείο αναφοράς σε όσους αντιλαμβάνονται την τέχνη ως την ύστατη απάντηση απέναντι στη λήθη.
Όσο για το εκπληκτικό –από κάθε άποψη- «Singapore Sling: Ο άνθρωπος που αγάπησε ένα πτώμα» (1990), αποτελεί (χωρίς καμία διάθεση υπερβολής) το πιο ακραίο, προκλητικό και αισθητικά αψεγάδιαστο φιλμ του σκηνοθέτη – που το προσέδωσε διεθνή αίγλη.
Πρόκειται για ένα κινηματογραφικό επίτευγμα που αρνείται πεισματικά να ενταχθεί σε καλούπια, αποτελώντας μια μοναδική μείξη κλασικού φιλμ νουάρ, σκληρού ερωτισμού και γοτθικού τρόμου, όπου το σεξ μετατρέπεται από πράξη ηδονής σε ένα απόλυτο, ακραίο και επικίνδυνο παιχνίδι εξουσίας και υποταγής.
Η υπόθεση ακολουθεί έναν μοναχικό άνδρα, ο οποίος μέσα σε μια νύχτα καταρρακτώδους βροχής αναζητά τη χαμένη του αγαπημένη. Η αναζήτησή του τον οδηγεί σε μια απομονωμένη, παρακμιακή έπαυλη, όπου κατοικούν δύο γυναίκες, μια μητέρα και μια κόρη. Αλλά αυτό που ξεκινά ως μια τυπική νουάρ αναζήτηση, γρήγορα μετατρέπεται σε έναν εφιάλτη χωρίς επιστροφή. Ο ήρωας αιχμαλωτίζεται και γίνεται το αντικείμενο εξευτελιστικών βασανιστηρίων και σεξουαλικών παιχνιδιών από τις δύο γυναίκες, οι οποίες ζουν σε έναν δικό τους «διαστροφικό» κόσμο, αποκομμένο από κάθε ηθική σύμβαση.
Η ταινία είναι ένας φόρος τιμής στο αρχετυπικό φιλμ νουάρ «Λώρα» (1944) του Ότο Πρέμιγκερ, αλλά ιδωμένο μέσα από έναν παραμορφωτικό, εφιαλτικό καθρέφτη. Ο Νικολαΐδης χρησιμοποιεί το ασπρόμαυρο φιλμ με μια δεξιοτεχνία που παραπέμπει στον γερμανικό εξπρεσιονισμό. Οι έντονες αντιθέσεις, οι παραμορφωμένοι φακοί και η κλειστοφοβική σκηνογραφία της Μαρί-Λουίζ Βαρθολομαίου δημιουργούν μια ατμόσφαιρα που σφίγγει σαν θηλειά γύρω από τον λαιμό του θεατή. Κάθε κάδρο είναι ένας πίνακας ζωγραφικής που υμνεί τη σήψη και την ομορφιά του κακού.
Και, βέβαια, το κεντρικό θέμα είναι η εξουσία. Το σεξ εδώ είναι ένα εργαλείο ταπείνωσης και επιβολής. Οι δύο γυναίκες χρησιμοποιούν το σώμα τους και το σώμα του εισβολέα για να αναμετρηθούν με τους δικούς τους δαίμονες, σε μια διαρκή εναλλαγή ρόλων θύτη και θύματος. Ο Νικολαΐδης σπρώχνει τα όρια της αντοχής του κοινού με σκηνές που αγγίζουν τα όρια του splatter και του γκροτέσκου, όπως η περίφημη σκηνή με το «δείπνο», προκαλώντας μια αίσθηση ναυτίας και ταυτόχρονα δέους μπροστά στην οπτική τόλμη. Παρά την ακρότητά της, η ταινία διαπνέεται από ένα μαύρο, σχεδόν μηδενιστικό χιούμορ. Ο δε πρωταγωνιστής, είναι ο κλασικός ηττημένος ήρωας του Νικολαΐδη, ο οποίος, αν και βασανίζεται, μοιάζει να αποδέχεται τη μοίρα του ως μια αναπόφευκτη κατάληξη της ρομαντικής του εμμονής.
Όσο για την παρούσα έκδοση «Singapore Sling», αποτελεί έναν υπερπολύτιμο φόρο τιμής στον αξεπέραστο Νίκο Νικολαΐδη. Και λειτουργεί ως ένας «οδικός χάρτης» στο πιο σκοτεινό και εμβληματικό έργο της φιλμογραφίας του, προσφέροντας μια σπάνια ευκαιρία μύησης στο «νικολαϊδικό» σύμπαν, το οποίο παραμένει ανεξίτηλο στον χρόνο και πάντα ανοιχτό σε νέες αναγνώσεις.
Το βασικό πλεονέκτημα του βιβλίου –σε επιμέλεια από την Μαρί Λουίζ Βαρθολομαίου Νικολαΐδου και από τον Συμεών Νικολαΐδη- είναι η δημοσίευση του πλήρους σεναρίου της θρυλικής ταινίας, το οποίο περιλαμβάνει για πρώτη φορά τις κομμένες σκηνές. Αυτό το στοιχείο επιτρέπει στον μελετητή και τον θαυμαστή να κατανοήσει τη δημιουργική διαδικασία και τις αφαιρετικές επιλογές του σκηνοθέτη, αποκαλύπτοντας πτυχές της ιστορίας που παρέμεναν κρυφές. Η συμπερίληψη του ημερολογίου δημιουργίας προσφέρει μια μοναδική «κλειδαρότρυπα» στις συνθήκες των γυρισμάτων, καταγράφοντας την ένταση και το πάθος που απαιτήθηκαν για να γεννηθεί αυτό το οπτικό σοκ.
Το πλούσιο οπτικό υλικό, με φωτογραφίες από τις πρόβες και τα γυρίσματα, αποτυπώνει τη σχολαστική αισθητική προσέγγιση του Νικολαΐδη και της ομάδας του. Παράλληλα, οι συνεντεύξεις και τα κείμενα του ίδιου του σκηνοθέτη, αλλά και των πρωταγωνιστών, προσφέρουν το απαραίτητο θεωρητικό υπόβαθρο, εξηγώντας τη φιλοσοφία πίσω από την ωμή βία και τον ακραίο ερωτισμό.
Η έκδοση ολοκληρώνεται με μια συλλογή από κριτικές και άρθρα που χαρτογραφούν την παγκόσμια απήχηση της ταινίας - από το δέος των πρώτων προβολών μέχρι την ανακήρυξή της σε αριστούργημα του παγκόσμιου καλτ κινηματογράφου. Συνολικά, το βιβλίο αυτό είναι ένα ανεκτίμητο εργαλείο για όποιον θέλει να εμβαθύνει στο έργο ενός δημιουργού που δεν συμβιβάστηκε ποτέ, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη αποτίμηση μιας ταινίας που δεν έπαψε να προκαλεί και να γοητεύει – κάτι, που δεν αποτελεί την παραμικρή έκπληξη…
ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΗ ΒΙΤΡΙΝΑ
Ραντεβού με τον Ράμα
Μετάφραση: Βασίλης Αθανασιάδης
Εκδόσεις: Anubis
Σελίδες: 314
Η ανθρωπότητα καλείται να συναντηθεί με το άγνωστο. Τι μπορεί να την περιμένει πέρα από τα στενά όρια του κόσμου της; Το έτος 2130, ανιχνεύεται η είσοδος ενός μυστηριώδους αντικειμένου στο Ηλιακό μας Σύστημα. Δεν είναι αστεροειδής. Δεν είναι κομήτης. Είναι κάτι τεχνητό. Ένα κυλινδρικό, κολοσσιαίο σκάφος, που οι άνθρωποι το βαφτίζουν «Ράμα». Μια διαστημική αποστολή σπεύδει να το εξερευνήσει προτού χαθεί ξανά στα άδυτα του διαστήματος. Όμως, όσο οι αστροναύτες διασχίζουν τους σκοτεινούς θαλάμους και τις αχανείς θάλασσες του Ράμα, έρχονται αντιμέτωποι με ερωτήματα που ξεπερνούν τα όρια της ανθρώπινης φαντασίας. Ποιοι το δημιούργησαν; Τι σκοπό εξυπηρετεί; Και κυρίως... γνωρίζουν ότι είμαστε εμείς εδώ; O Άρθουρ Κλαρκ, ένας από τους μεγαλύτερους οραματιστές της επιστημονικής φαντασίας, υφαίνει μια ιστορία γεμάτη δέος, μυστήριο και την ακαταμάχητη γοητεία του άγνωστου. Πρόκειται για το πολυβραβευμένο αριστούργημα επιστημονικής φαντασίας που καθηλώνει τον αναγνώστη και μας θυμίζει ότι μπροστά στο απέραντο σύμπαν, η ανθρωπότητα είναι μόλις στην αρχή του ταξιδιού της.
Γκρινταντράπ
Μετάφραση: Αργυρώ Μακάρωφ
Εκδόσεις: Άγρα
Σελίδες: 354
Ένα σκληρό, πολιτικό νουάρ που βυθίζεται στα σκοτεινά νερά των Νήσων Φερόε. Ο τίτλος παραπέμπει στην παραδοσιακή –και βαθιά αμφιλεγόμενη– ομαδική σφαγή φαλαινών, η οποία λειτουργεί όχι μόνο ως σκηνικό, αλλά και ως κεντρικό σύμβολο βίας, συλλογικής ενοχής και κλειστής κοινωνίας. Ο Férey χτίζει μια ασφυκτική ατμόσφαιρα, όπου η φύση είναι επιβλητική και αδιάφορη απέναντι στον άνθρωπο, ενώ οι κοινωνικές δομές παραμένουν –με τη σειρά τους- σκληρές και αδιαπέραστες. Μέσα από μια αιματηρή εγκληματική υπόθεση, το μυθιστόρημα εξερευνά τον φανατισμό, τον εθνικισμό, τη σύγκρουση παράδοσης και σύγχρονων αξιών, αλλά και τη βία που κρύβεται κάτω από τον μανδύα της πολιτισμικής ταυτότητας. Ο συγγραφέας αποφεύγει τις εύκολες ηθικές απαντήσεις, προτιμώντας να εκθέτει αντιφάσεις και τραύματα, τόσο ατομικά όσο και συλλογικά. Η μετάφραση της Αργυρώς Μακάρωφ αποδίδει με ακρίβεια τον σκληρό ρυθμό και τη σκοτεινή ενέργεια του πρωτοτύπου, διατηρώντας την ένταση και την ποιητική αγριότητα της γλώσσας. Η γραφή είναι ωμή, κοφτή και σωματική: δεν χαρίζεται ούτε στους χαρακτήρες ούτε στον αναγνώστη.
Η μεταμόρφωση και άλλα διηγήματα
Μετάφραση: Φωτεινή Δράκου
Εκδόσεις: Μαλλιάρης
Σελίδες: 288
Ένα από τα πιο εμβληματικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και μια ιδανική είσοδο στον ιδιότυπο, σκοτεινό κόσμο του συγγραφέα. Στον πυρήνα του βιβλίου βρίσκεται «Η Μεταμόρφωση», η ιστορία του Γκρέγκορ Σάμσα, ο οποίος ξυπνά ένα πρωί μεταμορφωμένος σε ένα απεχθές έντομο. Το παράδοξο αυτό γεγονός δεν αντιμετωπίζεται ως φανταστική περιπέτεια, αλλά ως αφορμή για μια βαθιά υπαρξιακή διερεύνηση. Ο Κάφκα χρησιμοποιεί το αλλόκοτο και το παράλογο για να μιλήσει για την αποξένωση, την ενοχή, την οικογενειακή καταπίεση και τη συντριπτική δύναμη των κοινωνικών ρόλων. Οι ήρωές του παγιδεύονται σε κόσμους όπου οι κανόνες είναι ασαφείς, οι εξουσίες απρόσωπες και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια εύθραυστη. Στα υπόλοιπα διηγήματα της συλλογής, επανέρχονται μοτίβα όπως η αδυναμία επικοινωνίας, ο φόβος της απόρριψης και η αγωνία της ύπαρξης μέσα σε έναν εχθρικό, ακατανόητο κόσμο. Η λιτή, ψυχρή γλώσσα του Κάφκα εντείνει την αίσθηση ασφυξίας και αναπόφευκτης μοίρας, αφήνοντας τον αναγνώστη σε μια μόνιμη κατάσταση ανησυχίας. Παρά τη σκοτεινή του θεματολογία, το έργο διατηρεί μια διαχρονική επικαιρότητα, καθώς μιλά για τη μοναξιά και την αλλοτρίωση του σύγχρονου ανθρώπου.
Το ταξίδι της Σίλκα
Μετάφραση: Λένια Μαζαράκη
Εκδόσεις: Κλειδάριθμος
Σελίδες: 456
Μια νεαρή γυναίκα, η Σίλκα Κλάιν, επιβιώνει από την απόλυτη φρίκη των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης, για να βρεθεί αντιμέτωπη με μια διαφορετική, αλλά αδιανόητα σκληρή πραγματικότητα. Η Heather Morris εστιάζει στη λιγότερο γνωστή πλευρά της ιστορίας: την περίοδο μετά την απελευθέρωση. Μόνο που για τη Σίλκα, η ελευθερία δεν έρχεται ως λύτρωση αλλά ως νέα δοκιμασία, καθώς κατηγορείται ως συνεργάτιδα των Ναζί και οδηγείται σε σοβιετικό στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας. Εκεί, η επιβίωση απαιτεί ξανά δύναμη, προσαρμοστικότητα και εσωτερική αντοχή. Η Σίλκα παρουσιάζεται ως μια πολύπλευρη, αντιφατική ηρωίδα, που χρησιμοποιεί την εξυπνάδα και την αποφασιστικότητά της για να παραμείνει ζωντανή σε έναν κόσμο που τιμωρεί αδιακρίτως. Το βιβλίο εξερευνά έννοιες όπως η ενοχή, η ηθική αμφισημία και η λεπτή γραμμή ανάμεσα στο θύμα και τον θύτη, αποφεύγοντας απλουστευτικές κρίσεις. Με απλή, άμεση γραφή και έντονη συναισθηματική φόρτιση, η Heather Morris αφηγείται μια ιστορία αντοχής και επιβίωσης, φωτίζοντας ένα σκοτεινό κεφάλαιο της ευρωπαϊκής ιστορίας.
