
Στα τέλη Αυγούστου, οι πελάτες που μπήκαν στις 792 παμπ της αλυσίδας Wetherspoon στο Ηνωμένο Βασίλειο ξαφνιάστηκαν. Αρκετοί δυσανασχέτησαν, πολλοί όμως έτριβαν τα χέρια τους. Το Wetherspoon είχε θέσει περιορισμούς στη χρήση κινητών τηλεφώνων. Οι πελάτες πια απαγορεύεται να ακούν μουσική χωρίς ακουστικά στο κινητό τους ή να δέχονται κλήσεις σε ανοιχτή ακρόαση, ενώ παροτρύνονται να διατηρούν τη συσκευή τους στο αθόρυβο.
Το Wetherspoon δεν είναι η πρώτη επιχείρηση εστίασης που επιχειρεί να βάλει φρένο στη χρήση της συσκευής που έχει εξελιχθεί σε προέκταση του χεριού μας. Επέλεξε αυτό το μέτρο, γιατί αυξάνονταν τα παράπονα από πελάτες που κόντευαν πια να τρελαθούν από το φαινόμενο. Σε ήπιες λύσεις έχουν καταφύγει και άλλοι χώροι στη Βρετανία, όπως το διάσημο Spy Bar, όπου γεννήθηκε ο Τζέιμς Μποντ στο μυαλό του Ιαν Φλέμινγκ. Εκεί τοποθετούν ένα αυτοκόλλητο στην κάμερα του κινητών για να αποτρέψουν από τη χρήση της.
Υπάρχουν όμως και πιο σκληροπυρηνικοί, όπως το μπαρ Antagonist στη Βόρεια Καρολίνα (ΗΠΑ) που απαιτεί από τους πελάτες να τοποθετούν το κινητό σε κλειδωμένη θήκη, αλλά και κάποιοι γαλαντόμοι, όπως το εστιατόριο Al Condominio στη Βερόνα (Ιταλία) που προσφέρει ένα μπουκάλι κρασί δωρεάν σε όσους δεχτούν να παραδώσουν το κινητό τους στην είσοδο.
Σε γενικές γραμμές, η εστίαση φαίνεται πως έχει φτάσει στο ως εδώ και μη παρέκει με την υπέρμετρη χρήση κινητών. Πρόκειται για πλήρη αντιστροφή της προ δεκαετίας τάσης, όταν το ένα μετά το άλλο εστιατόρια και μπαρ παραδίδονταν αμαχητί στη κατακλυσμιαία χρήση smartphones και την instagram-ική «ανάγκη» πελατών να φωτογραφίζουν το φαγητό τους και να είναι διαρκώς συνδεδεμένοι.
Η νέα οικονομία της προσοχής
Ο αριθμός των ανθρώπων που χρησιμοποιούν smartphones έχει εκτοξευθεί μέσα σε περίπου 15 χρόνια: από εκατοντάδες εκατομμύρια στις αρχές της δεκαετίας του 2010, οι χρήστες παγκοσμίως έφτασαν περίπου τα 4,7 δισεκατομμύρια το 2025. Σε μόλις 11 χρόνια, οι παγκόσμιες συνδρομές smartphones σχεδόν τριπλασιάστηκαν - από περίπου 2,6 δισ. το 2014 σε 7,47 δισ. το 2025 (ένας χρήστης μπορεί να έχει πάνω από μία συνδρομές).
Πρόκειται ίσως για την πλέον καταλυτική αλλαγή του αιώνα στον τρόπο που ζούμε και σχετιζόμαστε, η οποία δεν έχει μόνο θετικές πλευρές, αλλά και επιπτώσεις στην ψυχοκοινωνική μας υγεία και τον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλός μας.
Τα smartphones δεν μας συνδέουν απλώς ασύρματα με τους δικούς μας ανθρώπους, συναδέλφους, μια υπηρεσία ή την ενημέρωση. Είναι ένας μικρός υπολογιστής στην τσέπη μας, μια μηχανή διαρκούς επιλογής. Ανοίγουμε μια εφαρμογή, και σε δευτερόλεπτα εμφανίζεται ένα βίντεο. Και μετά κι άλλο, κι άλλο – δεν τελειώνουν ποτέ. Ο αλγόριθμος έχει αποφασίσει πριν από εμάς για εμάς, δεν χρειάζεται να ψάξουμε, ούτε καν να αποφασίσουμε αν θέλουμε να παρακολουθήσουμε κάτι, και τι θα είναι αυτό. Αν το περιεχόμενο στο οποίο εκτιθέμεθα διαρκώς μέσω του smartphone ήταν φαγητό, θα επρόκειτο για υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα και γεύματα φαστ φουντ, με ελάχιστες φωτεινές εξαιρέσεις fine dining - κι αυτές, για να παίρνουμε μια δόση «θρεπτικά συστατικά» ώστε να μην παρατάμε το scrolling.
Ειδικά τα βίντεο μικρής διάρκειας (short-form) τύπου TikTok, Instagram Reels, YouTube Shorts, και παρόμοιες πλατφόρμες, συνδυάζουν γρήγορες έως καταιγιστικές εναλλαγές, προσωποποιημένο περιεχόμενο και σχεδόν διασφαλίζουν ατελείωτο scrolling. Ξεκίνησαν για ψυχαγωγικούς σκοπούς, σήμερα όμως χρησιμοποιούνται σε πολιτικές καμπάνιες, διαφήμιση, ειδησεογραφία, ακόμα και στην εκπαίδευση. Ο εγκέφαλός μας υφίσταται ένα ατέλειωτο Blitzkrieg, το οποίο προκαλούμε οι ίδιοι καθώς η επόμενη «ανταμοιβή» βρίσκεται πάντα μόλις ένα swipe μακριά.
Μια μεγάλη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση που δημοσιεύθηκε το 2025 στο «Psychological Bulletin» εξέτασε 71 μελέτες με συνολικά 98.299 συμμετέχοντες. Η αυξημένη χρήση short-form video συσχετίστηκε με χειρότερες επιδόσεις σε γνωστικούς τομείς, ειδικά στην προσοχή και στον ανασταλτικό έλεγχο, δηλαδή στην ικανότητα να αντιστεκόμαστε σε μια παρόρμηση και να παραμένουμε σε αυτό που κάνουμε. Συσχετίστηκε επίσης με χειρότερη νοητική υγεία και στρες. Αν οι συμμετέχοντες περιέγραφαν τη χρήση ως ψυχαναγκασμό ή κάτι έξω από τον έλεγχό τους, τα συμπεράσματα προέκυπταν ακόμα πιο δυσοίωνα.
Άλλα ευρήματα κάνουν την εικόνα ακόμα πιο ενδιαφέρουσα. Σε πείραμα με 60 συμμετέχοντες, ερευνητές συνέκριναν διαφορετικές δραστηριότητες σε social media ως προς τη λεγόμενη προοπτική μνήμη, δηλαδή την ικανότητά μας να θυμόμαστε ότι πρέπει να κάνουμε κάτι αργότερα. Η ομάδα που παρακολουθούσε TikTok παρουσίασε σημαντικά χειρότερη επίδοση στο συγκεκριμένο έργο από τις ομάδες σύγκρισης. Οι ερευνητές απέδωσαν το εύρημα, μεταξύ άλλων, στη γρήγορη εναλλαγή πλαισίων που χαρακτηρίζει τα short videos.
Μελέτες βέβαια αυτού του είδους έχουν δείξει συσχετίσεις, όχι αιτιώδεις σχέσεις. Δεν έχει διαπιστωθεί δηλαδή (όχι ακόμα τουλάχιστον) αν το Tik Tok «καταστρέφει τον εγκέφαλο», ή αν απλώς οι άνθρωποι που τείνουν να έχουν διάσπαση προσοχής, το χρησιμοποιούν συχνότερα.
Επαναπρογραμματίζει το κινητό τον εγκέφαλο;
Υπάρχει ωστόσο ερευνητική βιβλιογραφία που συνδέει την προβληματική χρήση smartphones με διαφορές στη λειτουργία ή την οργάνωση των εγκεφαλικών δικτύων. Μια συστηματική ανασκόπηση της νευροαπεικονιστικής βιβλιογραφίας το 2024, ειδικά για την εξάρτηση από τα smartphone, έδειξε ωστόσο ότι δεν πρόκειται απλώς για «κακή συνήθεια» που εγείρει κοινωνιολογική ανησυχία: εντόπισε ότι σχετίζεται με νευροβιολογικές μεταβολές, κατ’ επέκταση με πιθανές κοινωνικές και συμπεριφορικές αλλαγές. Πιο συγκεκριμένα, οι ερευνητές παρατήρησαν μεταβολές σε εγκεφαλικά συστήματα που εμπλέκονται στην ανταμοιβή, τον αυτοέλεγχο, τη μνήμη, τη διαδικασία λήψης αποφάσεων και την επεξεργασία των συναισθημάτων. Οι ερευνητές, ωστόσο, επισημαίνουν ότι τα διαθέσιμα στοιχεία είναι ακόμη περιορισμένα.
Το ακόμη πιο παράξενο εύρημα, βέβαια, είναι πως δεν χρειάζεται απαραίτητα να ασχολούμαστε με το κινητό μας για να επηρεαστεί η συμπεριφορά μας: αρκεί απλώς να το έχουμε μαζί μας. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο «Scientific Reports» το 2023 και εξέτασε αν η απλή παρουσία ενός smartphone επηρεάζει τη γνωστική απόδοση, εντόπισε χαμηλότερη επίδοση σε συγκεκριμένες δοκιμασίες (συγκέντρωση προσοχής, ταχύτητα εργασίας, γνωστική επίδοση και προσοχή) όταν το κινητό τηλέφωνο ήταν παρόν, υποστηρίζοντας ότι η παρουσία της συσκευής και μόνο μπορεί να καταναλώνει μέρος των περιορισμένων γνωστικών μας πόρων και να επηρεάζει τις γνωστικές μας επιδόσεις. Συνεπώς, το κινητό δεν δημιουργεί πρόβλημα μόνο όταν χτυπήσει ή όταν ασχολούμαστε μαζί του: αρκεί απλώς να γνωρίζουμε πως είναι δίπλα μας.
Ίσως όμως το πιο ανησυχητικό ενδεχόμενο να είναι η μείωση της αυτοαντίληψης και της δημιουργικότητας. Μελέτη του 2007, διαπίστωσε ότι ασθενείς με βλάβη στον ιππόκαμπο, το εργαστήρι μνήμης του εγκεφάλου, δυσκολεύονταν να χρησιμοποιήσουν τη φαντασία τους. «Το να θυμόμαστε το παρελθόν και το να φανταζόμαστε μια πραγματικότητα που δεν έχουμε ζήσει φαίνεται να βασίζονται στην ίδια νοητική λειτουργία, από αντίθετες κατευθύνσεις», σημείωνε ο Guardian. «Αν αποδυναμώνεται η πρώτη μας ικανότητα, ίσως αποδυναμώνεται και η δεύτερη, και μαζί της η δυνατότητά μας να φανταστούμε και να διαμορφώσουμε ένα διαφορετικό μέλλον».
Μπαρ και ταβέρνες εξεγείρονται
Το ατέλειωτο σκρολάρισμα περιγράφεται καλύτερα με τον όρο «brain rot» («εγκεφαλική σήψη»), που ανακηρύχτηκε από το διάσημο Αγγλικό Λεξικό της Οξφόρδης ως λέξη της χρονιάς για το 2024. Ως «εγκεφαλική σήψη», οι κριτές όρισαν την «φερόμενη επιδείνωση της διανοητικής ή ψυχικής κατάστασης ενός ατόμου» που προκύπτει από την «υπερκατανάλωση» ασήμαντου υλικού – ειδικά υλικού από το Διαδίκτυο.
Το τίμημα που πληρώνουμε δηλαδή για να είμαστε διαρκώς συνδεδεμένοι είναι το ίδιο μας το μυαλό.
Η εξάρτηση αυτή όμως δεν είναι αποκλειστικά «ατομική ευθύνη». Οι κολοσσοί της τεχνολογίας έχουν συστηματικά δομήσει μοντέλα που ευνοούν την παθητικοποίηση και εξάρτηση του χρήστη από το περιεχόμενο που του σερβίρει ο αλγόριθμος. Δεν βρεθήκαμε όλοι ξαφνικά να σκρολάρουμε σαν να μην υπάρχει αύριο, επειδή απλώς είμαστε αδύναμοι χαρακτήρες. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμα και οι παλαιότερες γενιές που μεγάλωσαν χωρίς σόσιαλ μίντια και έξυπνα κινητά, υποκύπτουν στην εξάρτηση, ενώ θεωρητικά θα έπρεπε να διαθέτουν ισχυρότερες αντιστάσεις. Στα ναρκωτικά δεν πέφτουν όλοι - στην εξάρτηση από τα κινητά (που δεν ορίζεται ως «κλινική»), σχεδόν άπαντες.
Και κάπου εδώ, επανερχόμαστε στους χώρους εστίασης. Ο λόγος που επισκεπτόμαστε ένα εστιατόριο, καφέ ή μπαρ, είναι για να κοινωνικοποιηθούμε μοιραζόμενοι ένα γεύμα ή απολαμβάνοντας απλώς ένα ποτό. Από τα ρωμαϊκά συμπόσια μέχρι το ταβερνάκι της γειτονιάς, η κοινωνικοποίηση υπήρξε το κίνητρο.
Πόσα κινητά όμως βρίσκονται επάνω στα τραπέζια την ώρα που τρώμε ή πίνουμε το ποτό μας, αντί στην τσάντα ή την τσέπη μας; Πόσες φορές στις παρέες ο καθένας κοιτά το κινητό του, με αποτέλεσμα τα φυσικά σώματα να βρίσκονται στο ίδιο περιβάλλον, αλλά η εμπειρία να είναι διαφορετική ανάλογα με το τι «περιεχόμενο» «καταναλώνει» ο καθένας εκείνη τη στιγμή, με την αληθινή επικοινωνία σχεδόν ανύπαρκτη;
Η νέα τάση στους χώρους εστίασης που αφορά στον περιορισμό της χρήσης κινητών, αποτελεί απλώς μια προσπάθεια να προστατεύσουν τον ίδιο τον λόγο ύπαρξής τους: την κοινωνικοποίηση μέσα από την απευθείας ανθρώπινη αλληλεπίδραση.
Εξάλλου, όπως έγραψαν οι Financial Times, οι πελάτες δεν φωτογραφίζουν απλώς το φαγητό τους και μετά το τρώνε, αλλά το 86,5% της χρήσης κινητών κατά τη διάρκεια του γεύματος αφορά δικτύωση και ανταλλαγή μηνυμάτων, σύμφωνα με έρευνα (Με δυο λόγια, οι κοινωνικές μας σχέσεις είναι όμηροι μιας συσκευής, το περιεχόμενο της οποίας ελέγχει μια χούφτα ζάμπλουτων λευκών ανδρών). «Σε περιβάλλον εστιατορίου, αυτό δεν καταστρέφει τη διάθεση μόνο στο συγκεκριμένο τραπέζι, αλλά σε όλο τον χώρο», σημειώνουν εστιάτορες.
Αντί λοιπόν οι τελευταίοι να απαιτούν από τον κάθε άνθρωπο να επιδείξει αυτοέλεγχο απέναντι σε ένα ολόκληρο σύστημα σχεδιασμένο ώστε να τραβά την προσοχή του, αλλάζουν τους όρους του περιβάλλοντος χώρου.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Αυτό βέβαια δεν θα εφαρμοστεί χωρίς αντιδράσεις, γι’ αυτό η εστίαση παίρνει τα μέτρα της. Για παράδειγμα, στο ομώνυμο εστιατόριο του σεφ Gaggan Anand στη Μπανγκόκ, που πρόκειται να εφαρμοστεί σύντομα πλήρης απαγόρευση των κινητών τηλεφώνων, ο σεφ έλεγε στους Financial Times: «Κάποιοι πελάτες θα εκνευριστούν που δεν θα μπορούν να χρησιμοποιούν τα τηλέφωνά τους, επομένως τα πρώτα πιάτα πρέπει να είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακά ως προς την υφή, το χρώμα, τον ήχο και τη γεύση. Το θέμα είναι να δημιουργήσεις μια ανάμνηση, όχι ένα ψηφιακό αποτύπωμα».
Είχε κάποτε γίνει viral μια επιγραφή σε μπαρ που έλεγε «δεν έχουμε wi-fi, μιλήστε μεταξύ σας». Αν είμαστε τυχεροί, σύντομα αυτό θα περάσει στη σφαίρα του mainstream, και η εστίαση θα χωριστεί σε «φιλική» και «μη φιλική» για χρήστες κινητών τηλεφώνων. Το smartphone δηλαδή ίσως ξεκινήσει να αντιμετωπίζεται σαν το τσιγάρο, παρόλο που η επιστημονική έρευνα δεν έχει τεκμηριώσει επαρκώς τις βλαβερές του συνέπειες. Βέβαια, ας έχουμε κατά νου ότι, όπως και για τις βλαβερές επιπτώσεις του καπνίσματος, τέτοιες έρευνες μπορεί να έρθουν με μεγάλη καθυστέρηση, όταν πια θα έχουν διαμορφωθεί ολόκληρες γενιές από τη συγκεκριμένη εξάρτηση. Μέχρι τότε, το μόνο που μπορεί να μας σώσει είναι η τάση αποσύνδεσης από τα κινητά – και επανασύνδεσης με την πραγματική ζωή εκεί έξω.