Για περισσότερο από έναν αιώνα, θεωρείτο ότι ο πίνακας «Έναστρος ουρανός» του Βίνσεντ βαν Γκογκ ήταν προϊόν της φαντασίας του, προηγούμενων σχεδίων και αναμνήσεων από εικόνες που είχε δει έξω από το παράθυρο του δωματίου του, με τα κάγκελα, στο άσυλο όπου νοσηλευόταν στη Γαλλία.
Ωστόσο, το έργο του 1889 ενδέχεται να βασίστηκε πολύ περισσότερο στην παρατήρηση παρά στη φαντασία. Αυτό υποστηρίζουν επιστήμονες από τη Νότια Κορέα, οι οποίοι εκτιμούν ότι εντόπισαν τον πραγματικό νυχτερινό ουρανό που ενδέχεται να απεικόνισε ο Ολλανδός μεταϊμπρεσιονιστής ζωγράφος.
Ένας εντυπωσιακός ουρανός λίγο πριν από την αυγή, γεμάτος μεγάλα, φωτεινά αστέρια, μια λαμπερή ημισέληνο και κυματισμούς σε μπλε και λευκές αποχρώσεις, κυριαρχεί στο τοπίο του πίνακα, όπου ξεχωρίζουν ένα κυπαρίσσι και ένα χωριό στους λόφους.
Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε την Πέμπτη στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Reports, η εικόνα του ουρανού μοιάζει με τη διάταξη των ουράνιων σωμάτων που ήταν ορατή τις πρώτες πρωινές ώρες της 22ας Ιουλίου 1889.
Οι ερευνητές από την εταιρεία διαστημικής επιστήμης SLLAB της Νότιας Κορέας και το Πανεπιστήμιο Kyung Hee στη Σεούλ χρησιμοποίησαν ένα ξεχωριστό σχέδιο του Βαν Γκογκ, το οποίο θεωρείται ότι απεικονίζει το τοπίο του «Έναστρου ουρανού», για να εντοπίσουν την τοποθεσία με τους λόφους που είχε μπροστά του ο ζωγράφος.
Κατέληξαν ότι βρισκόταν νοτιοδυτικά του ασύλου, κοντά στο Σεν-Ρεμί-ντε-Προβάνς, στη νότια Γαλλία, όπου ο Βαν Γκογκ δημιούργησε τον ελαιογραφικό πίνακα σε καμβά κατά τη διάρκεια της δωδεκάμηνης παραμονής του.
Οι ερευνητές προσομοίωσαν τον ουρανό πάνω από τη συγκεκριμένη τοποθεσία τις πρώτες ώρες της 22ας Ιουλίου 1889. Η προσομοίωση έδειξε τη Σελήνη και την Αφροδίτη σε αντίθετες γωνίες της εικόνας: τη Σελήνη ψηλά, στην επάνω δεξιά γωνία, και την Αφροδίτη κάτω αριστερά.
Ανάμεσά τους βρισκόταν το σμήνος των Υάδων, το οποίο αποτελείται από εκατοντάδες αστέρια στον αστερισμό του Ταύρου. Πέντε φωτεινά αστέρια του αστερισμού είναι ορατά με γυμνό μάτι, χωρίς τηλεσκόπιο, ενώ οι Υάδες σχηματίζουν ένα χαρακτηριστικό φωτεινό σχήμα που θυμίζει το γράμμα «V».
Στον πίνακα του Βαν Γκογκ, η Σελήνη βρίσκεται στην επάνω δεξιά γωνία, διαγώνια πάνω από την Αφροδίτη, η οποία τοποθετείται στο κέντρο προς τα αριστερά. Άλλα αστέρια εμφανίζονται αριστερά από τη Σελήνη.
«Ένας ζωγράφος δεν απεικονίζει τα αστέρια στο πραγματικό τους μέγεθος ή στον ακριβή προσανατολισμό τους. Ένα αστρικό σμήνος στον καμβά μπορεί να είναι μεγαλύτερο ή μικρότερο από ό,τι στην πραγματικότητα και να έχει ελαφρώς διαφορετική κλίση», δήλωσε μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στο CNN ο επικεφαλής της μελέτης, Ελάιτζα Τζονγκ-χιουν Κιμ, αστρονόμος, μηχανικός και διευθύνων σύμβουλος της SLLAB.
Για τον λόγο αυτό, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μια μέθοδο ανάλυσης γεωμετρικών σχημάτων, γνωστή ως ανάλυση σχήματος Procrustes. Η μέθοδος αφαιρεί τις διαφορές στη θέση, το μέγεθος και την περιστροφή, ώστε να συγκρίνει αποκλειστικά το «σχήμα» δύο συνόλων σημείων. Με αυτόν τον τρόπο, μπόρεσαν να αντιστοιχίσουν πέντε αστέρια από την κεντρική διάταξη του «Έναστρου ουρανού» με τη διάταξη των Υάδων εκείνη τη νύχτα.
«Οι σχετικές θέσεις των αστεριών διατηρούν τον βασικό σκελετό των Υάδων», κατέληξαν οι ερευνητές, προσθέτοντας ότι αυτό δείχνει πως «το έργο δεν επινόησε έναν ουρανό που δεν υπήρχε, αλλά μετέφερε στον καμβά μια διάταξη που είχε παρατηρηθεί, ενισχύοντάς την μέσα από το προσωπικό του ύφος».
Η ίδια στατιστική ανάλυση σχήματος επέτρεψε στους ερευνητές να συσχετίσουν και τον πίνακα του Βαν Γκογκ «Ταράτσα καφέ τη νύχτα», που δημιουργήθηκε το 1888, με το αστρικό μοτίβο του Θερινού Τριγώνου.
«Απαιτείται προσεκτική ερμηνεία»
Σύμφωνα με το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA), όπου φυλάσσεται σήμερα ο πίνακας, ο «Έναστρος ουρανός» δημιουργήθηκε στα μέσα Ιουνίου του 1889.
Η χρονολόγηση αυτή από τους ιστορικούς τέχνης βασίζεται σε επιστολή που έστειλε ο Βαν Γκογκ στον αδελφό του, Τεό, περίπου στις 18 Ιουνίου. Σε αυτήν, όπως αναφέρουν οι ερευνητές, ο ζωγράφος έγραφε: «Επιτέλους, έχω ένα τοπίο με ελαιόδεντρα, καθώς και μια νέα μελέτη ενός έναστρου ουρανού».
Ωστόσο, σύμφωνα με τη μελέτη, εκείνη την περίοδο η Σελήνη ήταν σχεδόν πανσέληνος και όχι η φθίνουσα ημισέληνος που απεικονίζεται στον πίνακα.
«Επιπλέον, η 19η Ιουνίου είναι κοντά στο θερινό ηλιοστάσιο, όταν δεν ανατέλλουν εντυπωσιακά αστέρια στον ουρανό πριν από την αυγή», δήλωσε ο Κιμ στο CNN. «Αντίθετα, γύρω στις 22 Ιουλίου, οι Υάδες ανέτειλαν στα ανατολικά μαζί με την Αφροδίτη, ενώ το σχήμα της Σελήνης ήταν κοντά σε εκείνο της ημισελήνου του πίνακα».
Η νέα χρονολόγηση για τον Ιούλιο ενισχύεται από προηγούμενη εξέταση του καμβά. Σύμφωνα με αυτήν, ο ζωγράφος είχε αφήσει άβαφα σημεία για τα αστέρια και τα συμπλήρωσε αφού ολοκλήρωσε τον μπλε ουρανό. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι αυτό επιβεβαιώνει πως η διάταξη των αστεριών «αποτελούσε μια δομή που είχε προβλεφθεί εκ των προτέρων» και είχε σχεδιαστεί σκόπιμα.
Για μεγάλο διάστημα θεωρούνταν ότι ο Βαν Γκογκ είχε υποστεί επιληπτική κρίση στα μέσα Ιουλίου, η οποία ενδεχομένως τον είχε αφήσει ανήμπορο να εργαστεί τις εβδομάδες που ακολούθησαν. Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει ότι δεν θα ήταν σε θέση να παρατηρήσει και να ζωγραφίσει τον ουρανό εκείνη την περίοδο, σημείωσαν οι ερευνητές.
Ωστόσο, επανεξέτασαν πρωτότυπες επιστολές στα γαλλικά και τα ολλανδικά, καθώς και μετεωρολογικά αρχεία της εποχής. Με βάση τα στοιχεία αυτά, εκτίμησαν ότι η κρίση μπορεί να συνέβη στα τέλη Ιουλίου και ενδεχομένως να διήρκεσε μόνο μία ή δύο ημέρες.
«Οι συγγραφείς παρουσιάζουν ένα ενδιαφέρον πλαίσιο που συνδυάζει αστρονομικά μοντέλα, ιστορικά μετεωρολογικά δεδομένα και ανάλυση επιστολών, προτείνοντας ένα χρονικό παράθυρο παρατήρησης στα τέλη Ιουλίου του 1889», δήλωσε μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στο CNN ο Γιονγκσιάνγκ Χουάνγκ, αναπληρωτής καθηγητής στο Κέντρο Θαλάσσιας Μετεωρολογίας και Κλιματικής Αλλαγής του Πανεπιστημίου Σιαμέν στην Κίνα.
Ο Χουάνγκ, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη, χαρακτήρισε την προσέγγιση νέα και ενδιαφέρουσα, προειδοποίησε όμως ότι «οι αστρονομικές ευθυγραμμίσεις πάνω σε έναν καμβά πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή».
Όπως πρόσθεσε, «ο Βίνσεντ βαν Γκογκ ήταν ένας σπουδαίος μεταϊμπρεσιονιστής ζωγράφος, όχι μια οπτική κάμερα». Επομένως, η προσπάθεια προσδιορισμού μιας ακριβούς ημερομηνίας κυρίως με βάση τις ουράνιες συντεταγμένες που αποτυπώνονται στον καμβά παραμένει επισφαλής.
Το 2024, ο Χουάνγκ είχε διαπιστώσει ότι οι κυματισμοί στον «Έναστρο ουρανό» αντιστοιχούν σε έναν φυσικό νόμο που διέπει τη δυναμική των ρευστών, γνωστό ως θεωρία της τύρβης του Κολμογκόροφ. Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτό αντανακλά την ενστικτώδη αποτύπωση σύνθετων φυσικών ροών από τον ζωγράφο.
Παράλληλα, όμως, επισήμανε ότι τα μοτίβα ροής που απεικονίζουν οι καλλιτέχνες συχνά αποκλίνουν σημαντικά από την ακριβή φυσική πραγματικότητα, λόγω αισθητικών επιλογών, συναισθηματικής έκφρασης και καλλιτεχνικής επεξεργασίας. Αντίστοιχα, η απεικόνιση της γεωμετρίας των ουράνιων σωμάτων είναι εκ φύσεως επιρρεπής σε παραμορφώσεις, υποκειμενικές αλλαγές και ανθρώπινα λάθη.
Η σύνδεση της τέχνης με την αστρονομία
«Ως καλλιτέχνης, ο Βίνσεντ πιθανότατα συνδύαζε τη “φαντασία” με την “παρατήρηση”», δήλωσε στο CNN μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου η αστρονόμος Ούλρικε Κούχνερ, διεπιστημονική ερευνήτρια, επιμελήτρια και καλλιτέχνιδα που δεν συμμετείχε στη μελέτη.
«Για παράδειγμα, η πιο προφανής ασυμφωνία με τη χρονολόγηση του Ιουνίου είναι το σχήμα της Σελήνης. Τι θα γινόταν αν απλώς δεν του άρεσε η σχεδόν γεμάτη Σελήνη και αποφάσισε να χρησιμοποιήσει την καλλιτεχνική του ελευθερία;» διερωτήθηκε.
Η Κούχνερ χαρακτήρισε τη μελέτη «συναρπαστική ερευνητική δουλειά», επισημαίνοντας ότι, εάν αλλάξει η χρονολόγηση του πίνακα, θα πρέπει να αναθεωρηθούν και όσα αναφέρονται στα ιστορικά βιβλία για την κατάσταση της υγείας του ζωγράφου. Συγκεκριμένα, θα πρέπει να επανεξεταστούν ο χρόνος της κρίσης που φέρεται να υπέστη και η δυνατότητά του να ζωγραφίσει στη συνέχεια.
Σημείωσε, ωστόσο, ότι η βασική ερώτηση —αν το έργο ήταν μια αυθόρμητη δημιουργία της φαντασίας ή μια ρεαλιστική απεικόνιση βασισμένη στην παρατήρηση— «δεν εξετάζεται ουσιαστικά» από την έρευνα.
Η νέα μελέτη έχει και περιορισμούς. Τα μετεωρολογικά αρχεία του 19ου αιώνα, στα οποία βασίστηκαν οι ερευνητές, προέρχονται από την περίοδο πριν από την καθιέρωση τυποποιημένων μεθόδων παρατήρησης και ενδέχεται να μην έχουν την ακρίβεια των σύγχρονων καταγραφών.
Επιπλέον, η έρευνα δεν μπορεί να προσδιορίσει πότε ακριβώς άρχισε ο Βαν Γκογκ να ζωγραφίζει το έργο ούτε αν επέστρεψε αργότερα στον καμβά για να κάνει αλλαγές.
Οι ερευνητές σημειώνουν ότι, αν και η διάταξη των αστεριών στις 22 Ιουλίου 1889 ταιριάζει καλύτερα με την κεντρική σύνθεση του «Έναστρου ουρανού», θεωρούν πιθανό ο ζωγράφος να συνδύασε παρατηρήσεις του ουρανού από περισσότερες από μία νύχτες.
«Η σειρά των πινελιών ή τυχόν μεταγενέστερες αλλαγές δεν μπορούν να προσδιοριστούν μέσω της αστρονομίας. Επομένως, αυτό που προτείνουμε είναι το ενδεχόμενο ο Βίνσεντ να συνέλαβε την ιδέα τον Ιούνιο και να ολοκλήρωσε τον πίνακα μετά τις 22 Ιουλίου», δήλωσε ο Κιμ.
«Αυτή είναι προσωπική μου άποψη και όχι συμπέρασμα της μελέτης μας, αλλά, δεδομένου του τρόπου με τον οποίο εργαζόταν ο Βίνσεντ, είναι επίσης πιθανό να ολοκλήρωσε σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα έναν πίνακα που είχε μείνει ημιτελής», πρόσθεσε.
Όπως εξήγησε, στον καμβά του «Έναστρου ουρανού» υπάρχουν αρκετά σημεία που έχουν μείνει γυμνά, χωρίς να έχει εφαρμοστεί χρώμα. Αυτό, κατά την εκτίμησή του, συνάδει με το ενδεχόμενο το έργο να ολοκληρώθηκε βιαστικά.
Ο Κιμ ανέφερε ότι η ανακάλυψη περισσότερων ιστορικών μετεωρολογικών αρχείων από τη Γαλλία, καθώς και επιστολών που ενδεχομένως είχε στείλει ο Βαν Γκογκ σε άλλους ζωγράφους και αναφέρονται στον «Έναστρο ουρανό», θα μπορούσε να βοηθήσει στον ακόμη ακριβέστερο προσδιορισμό της ημερομηνίας δημιουργίας του πίνακα.
