Κάθε φορά που συζητώ ή παρακολουθώ ομιλία της Μυριέλ Πενικό, πρώην υπουργού Εργασίας, Απασχόλησης και Οικονομικής Ενσωμάτωσης στην κυβέρνηση του Εμμανουέλ Μακρόν - από τον Μάιο του 2017 έως τον Ιούλιο του 2020 - αισθάνομαι ότι βρίσκομαι απέναντι σε μια ιδιαίτερα προικισμένη τεχνοκράτισσα με ιδιαίτερες καλλιτεχνικές ευαισθησίες. Κυρίως, όμως, βρίσκομαι απέναντι σε μία Ευρωπαία με όραμα και γνώση, αφάνταστα «διαβασμένη», που αναλύει τις προοπτικές της ευρωπαϊκής συνοχής, διατηρώντας πάντοτε την αισιοδοξία της και έναν λελογισμένο ιδεαλισμό για το ευρωπαϊκό οικοδόμημα.
«Οποιοσδήποτε ευρωκεντρισμός ή αποδυνάμωση της Ευρώπης θα ήταν λάθος. Ο ανταγωνισμός μας είναι εκτός Ευρώπης, όχι εντός. Μόνο η ένωσή μας θα μας δώσει τη δύναμή μας», λέει στη συνέντευξη που μας παραχώρησε, προσθέτοντας, προβληματισμένη, για τις πρόσφατες εξελίξεις στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα, που ανέδειξαν τις ευρωπαϊκές αντιθέσεις, αντιφάσεις και το νέο αντιμεταναστευτικό «αέρα» που πνέει στην ήπειρο:
«Ο ανθρώπινος φόρος θανάτου είναι τραγικός και αποτελεί πρόκληση για όλους», λέει η Πενικό. «Θα καταφέρουμε εμείς οι Ευρωπαίοι να χαράξουμε μια οριακή γραμμή μεταξύ του ανθρωπισμού και της ικανότητας ένταξης, του ανοιχτού πνεύματος και της εσωτερικής συνοχής, της επαγγελματικής μετανάστευσης και του δικαιώματος ασύλου; Είναι μια επώδυνη και σημαντική δοκιμασία για τις δημοκρατίες μας που βασίζονται σε κοινές αξίες, που κατοχυρώνονται στη Συνθήκη της Λισαβόνας, του 2007, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ελευθερία, τη δημοκρατία, την ισότητα, το κράτος δικαίου και τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων».
-Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω, κυρία Πενικό, από ένα ερώτημα που συζητείται έντονα. Υπάρχει όντως κίνδυνος να αποτελέσει δοκιμασία της ευρωπαϊκής ενότητας ο επόμενος ευρωπαϊκός προϋπολογισμός, για την περίοδο 2028-2034; Η Κομισιόν έχει προτείνει ένα πακέτο δύο τρισεκατομμυρίων ευρώ για την περίοδο, η Γερμανία όμως απαιτεί περικοπές 400 δισεκατομμυρίων ευρώ. Θα διατηρηθεί η ευρωπαϊκή συνοχή κι αλληλεγγύη εάν ο Καγκελάριος Μερτς επιτύχει τον στόχο του;
Ο νέος ευρωπαϊκός προϋπολογισμός 2028-2034 θα είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή δοκιμασία. Η Ευρώπη βρίσκεται σε μια κρίσιμη γεωπολιτική κατάσταση: κανένα status quo δεν είναι δυνατό.
-Γιατί το λέτε αυτό;
Επειδή ο κόσμος αλλάζει γρήγορα και βαθιά, σε πολλές διαστάσεις, ιδίως στα δημογραφικά στοιχεία. Το 2030, θα υπάρχουν 740 εκατομμύρια Ευρωπαίοι -εκ των οποίων 445 εκατομμύρια στην Ευρωπαϊκή Ένωση-, 1,7 δισεκατομμύρια Αφρικανοί και 4,7 δισεκατομμύρια Ασιάτες. Είμαστε μειονότητα! Επιπλέον, το 25% των Ευρωπαίων θα είναι άνω των 65 ετών το 2030 και το ποσοστό γονιμότητας είναι 1,5 παιδιά ανά γυναίκα. Για να καλυφθεί αυτό το κενό ανθρώπινου δυναμικού, η επαγγελματική μετανάστευση θα είναι, επομένως, διαρκώς απαραίτητη. Η ποιότητα της ρύθμισης και η πολιτιστική ολοκλήρωση θα είναι σημαντικές για την οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή.
Στα ζητήματα της ευρωπαϊκής άμυνας, ο αριθμός και η ένταση των απειλών και των συγκρούσεων αυξάνεται. Η Ατλαντική συμμαχία και το ΝΑΤΟ υπονομεύονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ η Ρωσία παραμένει απειλή για την Ευρώπη, πέρα από την Ουκρανία. Εάν είμαστε διχασμένοι, δεν θα έχουμε πλέον κανένα βάρος και δεν θα μπορούμε να αμυνθούμε έναντι των αυξανόμενων απειλών. Επιπλέον, η τεχνολογία της Τεχνητής Νοημοσύνης θα διαμορφώσει τη νέα παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων. Οι ΗΠΑ και η Κίνα κυριαρχούν σε μεγάλο βαθμό διεθνώς σε αυτό τον τομέα.
-Τι θα έπρεπε να γίνει;
Είναι απαραίτητο για την οικονομία και τη δημοκρατία μας, η Ευρώπη να γίνει η τρίτη δύναμη, η οποία ενώ δεν θα είναι σε θέση να εξισωθεί με τις δύο υπερδυνάμεις, θα της επιτραπεί να έχει μια μορφή κυριαρχίας. Γνωρίζοντας ότι η Ευρώπη είναι ο κορυφαίος οικονομικός χώρος στον κόσμο (ΑΕΠ σε ισοτιμία αγοραστικής δύναμης) και ότι οι ΗΠΑ και η Κίνα ανταγωνίζονται για να κυριαρχήσουν σε αυτήν τη μεγάλη ευρωπαϊκή αγορά, θα πρέπει να επιβάλουμε ορισμένες τεχνολογικές μεταφορές στην Ευρώπη σε αντάλλαγμα για την ανοιχτή αγορά μας.
Υπάρχει ασφαλώς και το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής και η καταστροφή της βιοποικιλότητας. Αυξάνονται εκθετικά, απειλώντας τη γεωργία, την πρόσβαση στο νερό, την υγεία και τη στέγαση δισεκατομμυρίων ανθρώπων στη γη. Η Ευρώπη ηγείται με 40% των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και συνεχίζει να σημειώνει πρόοδο, με μπρος και πίσω, όσον αφορά στην πράσινη ενέργεια -συμπεριλαμβανομένης της πυρηνικής-, την εταιρική ευθύνη στην αλυσίδα αξίας και τη ρύθμιση. Αλλά κάνει το λάθος να μην επιβάλλει τους ίδιους οικονομικούς και κοινωνικούς όρους στα εισαγόμενα προϊόντα, αποδυναμώνοντας έτσι τις δικές της εταιρείες. Αυτό πρέπει να το αλλάξουμε.
-Έχετε μιλήσει πολύ και για τη μάχη των δεξιοτήτων.
Ναι. Λόγω όλων αυτών των μετασχηματισμών, η μεγάλη πρόκληση της μελλοντικής ανταγωνιστικότητας θα είναι η εκπαίδευση και η δια βίου μάθηση. Κατά μέσο όρο, κάθε άτομο πρόκειται να κάνει δέκα πολύ διαφορετικές δουλειές στη ζωή του. Τα 2/3 των παιδιών μας θα κάνουν μια δουλειά που δεν υπάρχει σήμερα, ενώ 50% έως 80% των θέσεων εργασίας θα μεταμορφωθούν από την Τεχνητή Νοημοσύνη τα επόμενα πέντε χρόνια, γνωρίζοντας ότι η μέση διάρκεια των επαγγελματικών δεξιοτήτων έχει μειωθεί από 30 χρόνια, το 1990, σε δύο χρόνια σήμερα. Αλλά η μάχη δεν έχει τελειώσει…
-Τι εννοείτε;
Ένα παράδειγμα. Η Κίνα εκπαιδεύει 1,3 εκατομμύρια μηχανικούς ετησίως, οι ΗΠΑ 130.000 και η Ε.Ε. 500.000. Πρέπει να επενδύσουμε σημαντικά στις δεξιότητες του μέλλοντος ως ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Οποιοσδήποτε ευρωκεντρισμός ή αποδυνάμωση της Ευρώπης θα ήταν λάθος. Ο ανταγωνισμός μας είναι εκτός Ευρώπης, όχι εντός. Μόνο η ένωσή μας θα μας δώσει τη δύναμή μας. Η ευρωπαϊκή κυριαρχία είναι η νέα μας πρόκληση. Διαφορετικά, θα υποβιβαστούμε στις τάξεις των οικονομικά, τεχνολογικά και πολιτισμικά αποικισμένων καταναλωτών και υποτελών. Ο επόμενος προϋπολογισμός μας πρέπει να είναι εξαιρετικά φιλόδοξος σε αυτά τα στρατηγικά ζητήματα. Μπορεί να χρειαστούν περικοπές σε άλλους τομείς. Πρέπει, όμως, να ανοίξουμε ένα νέο κεφάλαιο στην απίστευτη και ισχυρή - αν και συχνά επώδυνη - ιστορία της Ευρώπης.
-Ποιες ακριβώς θα πρέπει να είναι οι προτεραιότητες του επόμενου ευρωπαϊκού προϋπολογισμού;
Οι κορυφαίες οικονομίες του αύριο θα είναι αυτές που θα επενδύσουν σε μεγάλο βαθμό στην τεχνολογία, την καινοτομία, την εκπαίδευση και τη δια βίου μάθηση. Οι προτεραιότητες του επόμενου ευρωπαϊκού προϋπολογισμού θα πρέπει να είναι η άμυνα - συμπεριλαμβανομένης της υποστήριξης προς την Ουκρανία-, η τεχνολογία και κυριαρχία στην Τεχνητή Νοημοσύνη, οι δεξιότητες -με μαζικό επενδυτικό σχέδιο- και η οικολογική μετάβαση -συμπεριλαμβανομένης της ενέργειας, της γεωργίας και της στέγασης.
-Τι θα σημαίνει, στην πράξη, για την Ευρώπη μια νίκη του Εθνικού Συναγερμού;
Νίκη του Εθνικού Συναγερμού στη Γαλλία θα σήμαινε μια σημαντική οπισθοδρόμηση στη Γαλλία, αλλά και στην Ευρώπη, στα δικαιώματα των γυναικών και των μειονοτήτων, στην ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, στην ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, στην Ευρωπαϊκή Ενεργειακή Ένωση, στην Πράσινη Συμφωνία, στον σεβασμό των δημοσιονομικών κανόνων, στη θέση μας έναντι της Ρωσίας... Αλλά τα χειρότερα δεν είναι ακόμη δεδομένα. Η ηγεσία του Εθνικού Συναγερμού θα είναι σίγουρα στον β’ γύρο των προεδρικών εκλογών στη Γαλλία. Αλλά αν το κέντρο και η μετριοπαθής δεξιά συμμαχήσουν εγκαίρως, ή -και- αν οι σοσιαλιστές και η μετριοπαθής αριστερά ενωθούν, θα μπορούσε να αναδειχθεί ένας ισχυρός υποψήφιος στον β’ γύρο.
-Αν τα αισιόδοξα σενάρια δεν ευοδωθούν, τι να αναμένουμε από πιθανή αποχώρηση της Γαλλίας - η οποία, σε αντίθεση με τη Γερμανία, εξαρτάται εξ ολοκλήρου από την πυρηνική ενέργεια - από την ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας; Όπως ανακοίνωσαν οι ηγέτες του Εθνικού Συναγερμού, η Γαλλία να αναμένουμε να μειώσει και τις συνεισφορές της στην Ε.Ε.;
Το 68% της ηλεκτρικής ενέργειας, που παράγεται στη Γαλλία, προέρχεται από πυρηνική ενέργεια. Το 1/4 αυτής της ηλεκτρικής ενέργειας εξάγεται στην υπόλοιπη Ευρώπη - συμπεριλαμβανομένων της Γερμανίας και της Ιταλίας. Η αλληλεξάρτηση της Γαλλίας εντός της Ευρώπης όσον αφορά την ηλεκτρική ενέργεια είναι επομένως ισχυρή και αμοιβαία επωφελής. Είναι απίθανο κάποιο κόμμα να θέλει να αποχωρήσει εντελώς από αυτήν την αγορά.
-Άλλους «τριγμούς» που θα μπορούσε να προκαλέσει νίκη του Εθνικού Συναγερμού; Θα μπορούσε να αλλάξει έντονα τους κανόνες και τους δασμούς προς μια εθνικιστική κατεύθυνση και, όπως προαναφέρατε, να μειώσει τις συνεισφορές από τη Γαλλία στην ΕΕ.
Η Γερμανία αποφάσισε να προχωρήσει μόνη στην άμυνά της, αποτελώντας νέο σημείο διαφωνίας στις ήδη πολυάριθμες διαφωνίες της με τη Γαλλία, φοβούμενη τον πολιτικό τυχοδιωκτισμό τους Παρισιού σε περίπτωση εκλογής της Μαρίν Λεπέν. Τι διαφορετικό θα μπορούσε να κάνει το Βερολίνο έναντι μιας χώρας που πιθανώς θα εκλέξει ευρωσκεπτικιστή και φιλορώσο πρόεδρο;
Είμαι ένας από τους πολλούς Ευρωπαίους -και όχι μόνο Γάλλους-, που πιστεύουν ότι μια καθαρά εθνική άμυνα δεν μπορεί να έχει την κρίσιμη διάσταση και αποτελεσματικότητα που είναι απαραίτητη ενόψει των ρωσικών απειλών, της αμερικανικής αποδέσμευσης, του πολλαπλασιασμού των συγκρούσεων στον κόσμο, της αυξανόμενης διεθνούς αβεβαιότητας και ενόψει νέων τύπων πολέμου, όπως ο υβριδικός πόλεμος, η παραπληροφόρηση, η Τεχνητή Νοημοσύνη, τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη... Κατανοώ τις ανησυχίες της Γερμανίας, εάν μια ακροδεξιά κυβέρνηση ανέλθει στην εξουσία στη Γαλλία. Αλλά γιατί, όπως και σε άλλους τομείς, να μην δεσμευτούμε από κοινού, με ορόσημα που θα επέτρεπαν «παύσεις» σε περίπτωση πολιτικών «σεισμών» στη Γαλλία ή αλλού στην Ευρώπη; Η Ευρώπη δημιουργήθηκε από τους προκατόχους μας για να διασφαλίσει διαρκή ειρήνη. Ο κίνδυνος σήμερα βρίσκεται εκτός Ευρώπης. Επομένως, πρέπει να ενωθούμε για την ειρήνη, την ασφάλεια και τη δημοκρατία.
- Μπορεί ο νέος πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου, Άντι Μπέρναμ, να αποτελέσει ελπίδα για την ευρωπαϊκή συνοχή και ενότητα; Επαναπροσδιορίζονται, κατά τη γνώμη σας, οι ισορροπίες, με θετικό τρόπο;
Το Brexit ήταν πολύ επιζήμιο τόσο για το Ηνωμένο Βασίλειο όσο και για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Κάθε βήμα προς περισσότερη συνεργασία σε όλους τους τομείς μας κάνει πιο δυνατούς. Πολλές συμφωνίες έχουν ήδη επιτευχθεί και μπορούν να εδραιωθούν. Μια μεσοπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη επιστροφή του Ηνωμένου Βασιλείου στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα ήταν ένα ιστορικό γεγονός μεγάλης σημασίας. Οι πεποιθήσεις και ο πραγματισμός του Βρετανού Πρωθυπουργού είναι πολύ ενθαρρυντικά.
-Η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη, κυρία Πενικό, πέθανε στη Θέουτα; Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, μαζί με ευρωπαϊκές κυβερνήσεις τη χρησιμοποίησαν ως πρόσχημα για να αμφισβητήσουν έναν σοσιαλιστή Πρωθυπουργό και τις φιλομεταναστευτικές πολιτικές του.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποτίθεται ότι δεν ηγείται των κρατών μελών, αλλά επιβάλλει τις συνθήκες, προτείνει τη νομιμοποίησή τους και διασφαλίζει την εφαρμογή τους. Η εξουσία λήψης πολιτικών αποφάσεων παραμένει στα χέρια του Συμβουλίου και του Ευρωκοινοβουλίου. Αυτό είναι απαραίτητο για τη διατήρηση της δημοκρατικής εμπιστοσύνης που αποτελεί τη μεγάλη δύναμη της Ευρώπης. Στην περίπτωση της κρίσης στη Θέουτα, η κατάσταση είναι περίπλοκη επειδή η παρέμβαση της Επιτροπής ζητήθηκε από μεγάλο αριθμό κρατών μελών, μερικά από τα οποία είναι ακραία στις θέσεις τους. Ο διάλογος μεταξύ των κρατών μελών και με την Επιτροπή συχνά παρεμποδίζεται σε αυτά τα δύσκολα ζητήματα. Για να προχωρήσουμε, χρειαζόμαστε λιγότερους φόβους και εγωισμούς, και περισσότερη εμπιστοσύνη και διάλογο.
Ο ανθρώπινος φόρος θανάτου είναι τραγικός και αποτελεί πρόκληση για όλους. Θα καταφέρουμε εμείς οι Ευρωπαίοι να χαράξουμε μια οριακή γραμμή μεταξύ του ανθρωπισμού και της ικανότητας ένταξης, του ανοιχτού πνεύματος και της εσωτερικής συνοχής, της επαγγελματικής μετανάστευσης και του δικαιώματος ασύλου; Είναι μια επώδυνη και σημαντική δοκιμασία για τις δημοκρατίες μας που βασίζονται σε κοινές αξίες, που κατοχυρώνονται στη Συνθήκη της Λισαβόνας, του 2007, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ελευθερία, τη δημοκρατία, την ισότητα, το κράτος δικαίου και το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
