Σχεδόν τελετουργικά, κάθε φορά που ξεσπά μια γεωπολιτική κρίση, ακολουθούμε διεθνώς μια πανομοιότυπη αλληλουχία: εκρήξεις, πυραυλική επίθεση, κλιμάκωση, φόβοι για γενικευμένη σύγκρουση, τα alerts στα κινητά αρχίζουν να σκάνε το ένα μετά το άλλο, οι αναλυτές εμφανίζονται στα τηλεοπτικά πάνελ με χάρτες και κόκκινες γραμμές και στο internet οι χρήστες μοιράζονται live maps με πυραύλους και threads στρατιωτικής ανάλυσης. Ανάμεσα σε όλα αυτά όμως, στο background της παγκόσμιας οικονομίας συμβαίνει κάτι άλλο: οι αγορές αντιδρούν. Πέρα από το ότι είναι ένα τραγικό γεγονός, ο πόλεμος είναι ένα οικονομικό σύστημα.
Η ιστορία είναι παλιά και προβλέψιμη. Στην πραγματικότητα, η σχέση μεταξύ πολέμου και οικονομίας είναι τόσο παλιά όσο και τα ίδια τα κράτη. Όταν ο πλανήτης φοβάται για έναν πόλεμο, κάποιοι το μεταφράζουν σε αριθμούς και κάθε γεωπολιτική κρίση έχει το δικό της οικονομικό αποτύπωμα. Και σχεδόν πάντα ακολουθεί το ίδιο μοτίβο: το πετρέλαιο ανεβαίνει, οι εταιρείες όπλων βλέπουν τις μετοχές τους να ενισχύονται και οι επενδυτές αναζητούν κέρδος μέσα στο χάος.
Η στρατιωτική βιομηχανία είναι από τις μεγαλύτερες και πιο ισχυρές βιομηχανίες στον κόσμο. Τα τελευταία χρόνια, οι δαπάνες για όπλα έχουν φτάσει σε ιστορικά υψηλά επίπεδα και κάθε μεγάλη δύναμη επενδύει δισεκατομμύρια στην ανάπτυξη νέων οπλικών συστημάτων, από drones, πυραυλικά συστήματα και τεχνητή νοημοσύνη στο πεδίο μάχης, μέχρι δορυφορική επιτήρηση.
Οι μεγάλες εταιρείες αμυντικής τεχνολογίας, από τις Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι την Ευρώπη, λειτουργούν σαν κανονικές πολυεθνικές. Έχουν επενδυτές, χρηματιστηριακή αξία και οικονομικές προβλέψεις, και όπως κάθε εταιρεία, επηρεάζονται από τη ζήτηση. Κάθε φορά λοιπόν που μια περιοχή του πλανήτη γίνεται πιο ασταθής, η ζήτηση για εξοπλισμούς αυξάνεται. Οι χώρες που νιώθουν απειλή αγοράζουν περισσότερα όπλα, οι συμμαχίες επενδύουν σε νέα συστήματα, οι αμυντικοί προϋπολογισμοί διογκώνονται και έτσι η “ασφάλεια” μετατρέπεται σε αγορά δισεκατομμυρίων.
Αν υπάρχει ένας δείκτης που αντιδρά σχεδόν ακαριαία σε κάθε κρίση στη Μέση Ανατολή, αυτός είναι το πετρέλαιο, αφού η περιοχή εξακολουθεί να είναι μια από τις πιο κρίσιμες ενεργειακές ζώνες του πλανήτη. Στενά όπως το Hormuz, απ’ όπου περνά σημαντικό ποσοστό της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου, έχουν τεράστια σημασία για την παγκόσμια οικονομία. Κάθε ένταση στην περιοχή δημιουργεί φόβο για διακοπή της ροής ενέργειας και φυσικά ο φόβος αυτός μεταφράζεται αμέσως σε τιμές.
Οι αγορές λειτουργούν με προσδοκίες: αν οι επενδυτές πιστεύουν ότι η προσφορά μπορεί να μειωθεί, η τιμή ανεβαίνει και όταν η τιμή ανεβαίνει, οι εταιρείες ενέργειας βλέπουν τα κέρδη τους να ενισχύονται. Έτσι, μια κρίση που για εκατομμύρια ανθρώπους σημαίνει αβεβαιότητα και φόβο, για κάποιους άλλους σημαίνει απλώς μια νέα ευκαιρία στην αγορά.
Οι διεθνείς τιμές πετρελαίου αυξήθηκαν απότομα μετά την απάντηση του Ιράν στα αμερικανικά και ισραηλινά αεροπορικά πλήγματα, που προκάλεσε διαταραχές στη ναυσιπλοΐα, με αποτέλεσμα οι τιμές καυσίμων να αναμένεται να αυξηθούν κι άλλο τις επόμενες εβδομάδες. Photo: ©EPA/Neil Hall
Τι είναι η οικονομία του φόβου;
Υπάρχει μία έννοια που χρησιμοποιείται συχνά στις διεθνείς σχέσεις και αυτή είναι η “οικονομία της ασφάλειας”. Περιγράφει το πώς ο φόβος και η ανασφάλεια μπορούν να δημιουργήσουν οικονομική δραστηριότητα, αφού όταν οι κοινωνίες αισθάνονται απειλή είναι πιο πρόθυμες να επενδύσουν σε άμυνα, επιτήρηση και στρατιωτική τεχνολογία. Τα κράτη αυξάνουν τους προϋπολογισμούς τους, οι εταιρείες προσφέρουν νέες λύσεις και η αγορά μεγαλώνει. Με άλλα λόγια, ο φόβος γίνεται καταλύτης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πόλεμοι ξεκινούν για οικονομικούς λόγους μόνο. Η γεωπολιτική είναι πολύ πιο σύνθετη από αυτό, αλλά η οικονομική διάσταση υπάρχει πάντα στο φόντο και πολλές φορές είναι πιο ισχυρή από όσο θέλουμε να παραδεχτούμε. Ένα από τα πιο παράξενα χαρακτηριστικά του σύγχρονου κόσμου είναι ότι η ανθρώπινη τραγωδία και η οικονομική ευκαιρία μπορούν να συνυπάρχουν στο ίδιο timeline. Την ίδια στιγμή που ειδήσεις μιλούν για απώλειες, καταστροφές και εκτοπισμούς, οι χρηματοοικονομικές αναλύσεις μιλούν για ανοδική τάση και επενδυτικές ευκαιρίες. Λυπηρό; Φυσικά. Οι αγορές δεν λειτουργούν με ηθικούς όρους, αλλά με ρίσκο και απόδοση.
Αν κοιτάξει κανείς την ιστορία των τελευταίων δεκαετιών, θα δει το ίδιο μοτίβο να επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά. Κρίση, αβεβαιότητα, αύξηση στρατιωτικών δαπανών, άνοδος ενεργειακών τιμών, νέες επενδύσεις στην ασφάλεια. Ο κόσμος αλλάζει, αλλά ο κύκλος παραμένει σχεδόν ο ίδιος και κάθε γενιά πιστεύει ότι ζει μια μοναδική στιγμή ιστορίας. Πράγματι, κάθε κρίση έχει τα δικά της χαρακτηριστικά, όμως ο μηχανισμός πίσω από αυτές τις στιγμές μοιάζει συχνά εκπληκτικά γνώριμος.
Όσο ο πλανήτης θα συνεχίζει να φοβάται τον επόμενο πόλεμο, θα υπάρχουν πάντα κάποιοι που θα προσπαθούν να μετατρέψουν αυτόν τον φόβο σε κέρδος και ίσως αυτή να είναι η πιο άβολη αλήθεια της σύγχρονης γεωπολιτικής: ότι σε έναν κόσμο όπου η ασφάλεια είναι προϊόν, η ανασφάλεια ρυθμίζει την παγκόσμια αγορά.
