Λέμε ότι συγκινηθήκαμε για τον Punch, ότι μας ράγισε η καρδιά βλέποντάς τον να σέρνει έναν λούτρινο ουρακοτάγκο πάνω στο τσιμέντο και να τον αγκαλιάζει σαν σωσίβιο ενώ τον τραβολογούν μεγαλύτεροι μακάκοι. Αλλά μήπως τελικά το θέαμα υπερίσχυσε της ουσίας;
Ο Punch, ένας ιαπωνικός μακάκος επτά μηνών, γεννημένος τον περασμένο Ιούλιο στον ζωολογικό κήπο Ichikawa, έγινε viral όταν απορρίφθηκε από τη μητέρα του. Τα βίντεο τον δείχνουν να δέχεται επιθετική συμπεριφορά από άλλους μακάκους, να περιπλανιέται μόνος, να γαντζώνεται σε έναν λούτρινο ουρακοτάγκο Ikea (τον περίφημο Djungelskog) σαν να είναι η μόνη του άγκυρα στον κόσμο. Το ίντερνετ αντέδρασε με οργή: “STOP BULLYING LITTLE PUNCH”.
Δεν θα πω ψέματα, κι εγώ έκλαψα για τον Punch. Για την ακρίβεια έκλαιγα με οτιδήποτε πεταγόταν στο feed μου για τον μικρό μακάκο. Του έκαναν μπούλινγκ οι μεγάλοι μακάκοι; Κλάμα. Τον αγκάλιαζαν; Σπαραγμός. Έτρεχε να κρυφτεί στο λούτρινό του; Φέρτε τα χαρτομάντηλα. Άρχισα να προσπερνάω τα posts και τα reels γιατί δεν άντεχα άλλο τέτοια προσωπική κατάρρευση.
Διάφοροι περιβαντολλόγοι έσπευσαν να βάλουν τα πράγματα στη θέση τους, τονίζοντας ότι αυτό που βλέπουμε δεν είναι εκφοβισμός ή ανώμαλη συμπεριφορά, αλλά κανονική κοινωνική αλληλεπίδραση. Οι ιαπωνικοί μακάκοι λειτουργούν σε αυστηρές μητρογραμμικές ιεραρχίες. Οι υψηλότερης κατάταξης οικογένειες επιβάλλουν κυριαρχία στις χαμηλότερες. Με ή χωρίς μητέρα, ο Punch θα δεχόταν ανάλογη επιθετικότητα. Η σημαντική διαφορά όμως είναι ότι χωρίς μητέρα ίσως να μην αναπτύξει τις σωστές αντιδράσεις που θα του επιτρέψουν να ενταχθεί ομαλά ως ενήλικας στο περιβάλλον του. Κι εδώ ξεκινά το πρώτο uncomfortable κομμάτι, ότι, δηλαδή, αυτό που για εμάς μοιάζει με τραγωδία, για το είδος του μπορεί να είναι δομική κοινωνική πραγματικότητα.
Γιατί όμως η μητέρα του τον εγκατέλειψε; Ηλικία, υγεία, απειρία; Ήταν πρωτότοκη μητέρα. Ο Punch γεννήθηκε μέσα σε καύσωνα, ένα περιβάλλον υψηλού στρες, και σε τέτοιες συνθήκες οι μητέρες μπορεί να προτεραιοποιήσουν τη δική τους επιβίωση και τη μελλοντική αναπαραγωγή. Οι φροντιστές δοκίμασαν πετσέτες για να γαντζώνεται, δεν έγινε τίποτα και τελικά του έδωσαν τον λούτρινο ουρακοτάγκο. Τα μικρά μακάκια γαντζώνονται στο σώμα της μητέρας τους για να χτίσουν μυϊκή δύναμη και να νιώσουν ασφάλεια. Εκείνο όμως, επειδή είχε εγκαταλειφθεί, δεν είχε τίποτα να κρατήσει. Το παιχνίδι, λοιπόν, μπορεί και να λειτούργησε ως φιγούρα προσκόλλησης και ασφάλειας.
Και το ΙΚΕΑ πλουτίζει
Και κάπου εκεί, η ιστορία έπαψε να είναι για έναν πίθηκο και έγινε για ένα προϊόν. Σύμφωνα με το eBay Australia, οι καταχωρήσεις του Djungelskog αυξήθηκαν κατά 650% μέσα σε έναν μήνα. Η Ikea Αυστραλίας ανακοίνωσε αύξηση πωλήσεων άνω του 200% μέσα σε μία εβδομάδα. Ο καπιταλισμός δεν χάνει ποτέ ευκαιρία και έτσι ο Punch έγινε funnel πωλήσεων. Κι εδώ έρχεται το δεύτερο uncomfortable κομμάτι, που μας θέλει να κλαίμε για τον πίθηκο, αλλά να αγοράζουμε το λούτρινο. Να σπαράζουμε για τον Punch περισσότερο απ’ ότι σπαράζουμε για τους νεκρούς στη Γάζα και τελικά να δίνουμε τα χρήματά μας σε ένα mega-πολυκατάστημα και όχι σε ανθρωπιστικές βοήθειες. Μήπως αυτό πρέπει να μας προβληματίσει λίγο;
Τα πραγματικά βασανιστήρια των μακάκων
Υπάρχει και μία άλλη διάσταση σε όλο αυτό. Οι μακάκοι είναι εξαιρετικά ευφυείς, γι’ αυτό χρησιμοποιούνται σε βιοϊατρικά και νευροεπιστημονικά πειράματα στην Ιαπωνία. Επίσης θανατώνονται όταν κάνουν επιδρομές σε καλλιέργειες. Η ιστορία του Punch αναδεικνύει απώλεια και κατακερματισμό ενδιαιτημάτων, κλιματική αλλαγή, ευημερία ζώων σε ζωολογικούς κήπους και φυσικά τη δύναμη των social media.
Ψυχολόγοι που έχουν μιλήσει για το θέμα, ελπίζουν τα εκατομμύρια likes να μη φουσκώσουν το παράνομο εμπόριο βρεφών πιθήκων για εξωτικά κατοικίδια. Οι πίθηκοι μεγαλώνουν γρήγορα, και σε τέσσερα χρόνια ο Punch θα είναι ενήλικας - δεν θα είναι πια χαριτωμένος. Και αυτό είναι ίσως το πιο σκληρό σημείο της ιστορίας, που θα μπορούσε να αποδειχθεί επικίνδυνο, αφού όλοι αγαπούν τα μωρά μαϊμουδάκια, ενώ με τα ενήλικα δεν είναι το ίδιο.
Ο Punch δεν είναι το πρώτο μη οικιστικό ζώο που βρίσκεται στο επίκεντρο μιας τρέλας γύρω από αυτό. Η Moo Deng, το μωρό πυγμαίος ιπποπόταμος στην Ταϊλάνδη, έγινε viral το 2024. Ο Joey, η διασωθείσα θαλάσσια ενυδρίδα στον Καναδά, έγινε lockdown celebrity. Πηγαίνοντας πιο πίσω, η Μόλι ο ουρακοτάγκος στη Μελβούρνη (1901–1923) θεωρήθηκε “σχεδόν άνθρωπος”. Κάπνιζε τσιγάρα, έπινε ουίσκι, φορούσε ρούχα. Οι επισκέπτες ξετρελάθηκαν. Όταν πέθανε, η πόλη πένθησε - κανείς όμως δεν αναρωτήθηκε σοβαρά αν έπρεπε να ζει σε κλουβί.
Η τελευταία θυλακίνη της Τασμανίας πέθανε το 1936 σε ζωολογικό κήπο. Μια γυναίκα, η Edith Waterworth, έγραψε ότι το ζώο εξέφραζε «παγωμένη απελπισία» που θα ράγιζε την καρδιά οποιουδήποτε δεν στερείται φαντασίας. Ήταν από τις λίγες που συνέδεσαν την ενσυναίσθηση με την αμφισβήτηση της αιχμαλωσίας, αλλά ήταν ήδη αργά.
Η ελέφαντας Σαμόρν στην Αδελαΐδα έσερνε κάρα με παιδιά για δεκαετίες. Την αγαπούσαν πάρα πολύ και, όταν πέθανε, πολλοί παραδέχτηκαν ότι ακόμη και ως παιδιά ένιωθαν τη μοναξιά της μέσα στον γελοία μικρό τσιμεντένιο χώρο της. Το μοτίβο αυτό επαναλαμβάνεται ακόμα: πρώτα έχουμε το θέαμα, μετά τη θλίψη και στο τέλος την ενοχή.
Τι συμβαίνει τώρα με τον Punch
Ο ζωολογικός κήπος Ichikawa γνώρισε έξαρση επισκεπτών και χρειάστηκαν αυστηρότερα εμπόδια, εκκλήσεις για σιωπή και περιορισμός φωτογραφιών. Και κάπως έτσι, το ζώο έγινε ξανά attraction. Εδώ λοιπόν είναι το βασικό ερώτημα: είναι φυσιολογικό να κρέμεται η κοινωνία από έναν μικρό πίθηκο;
Σε έναν κόσμο που καίγεται, που πολεμά, που παράγει ασταμάτητα καταστροφικές ειδήσεις, ένας Punch λειτουργεί σαν μικρο-συναισθηματική βαλβίδα, είναι διαχειρίσιμη θλίψη, είναι καθαρή, χωρίς πολιτικές αντιπαραθέσεις. Δεν χρειάζεται να πάρεις θέση για γεωπολιτική, ούτε να συγκρουστείς με το σύστημα, αρκεί μόνο να γράψεις ένα: «Protect Punch». Και η συμπόνια μας σταματά στην οθόνη.
Οι σύγχρονοι ζωολογικοί κήποι μιλούν για διατήρηση και ευημερία (και πράγματι, πολλά έχουν αλλάξει από την εποχή που η Μόλι κάπνιζε τσιγάρα για να διασκεδάζει το κοινό) αλλά η βασική αντίφαση παραμένει. Για να συνδεθούμε με άγρια ζώα από κοντά, τα κρατάμε πίσω από μπάρες παρά τη θέλησή τους.
Ο Punch μπορεί να κάνει τώρα φίλους, όπως αναφέρουν οι τελευταίες ενημερώσεις, μπορεί να ενταχθεί και να γίνει ένας ακόμη ενήλικος μακάκος σε μια αυστηρή ιεραρχία. Το λούτρινο όμως δεν είναι αληθινό και εμείς αγκαλιάζουμε ένα σύμβολο, όχι την πραγματικότητα. Βλέπουμε στον Punch ένα παιδί ή ίσως και το abandoned inner child μας. Τον μικρό μας εαυτό που χρειάζεται παρηγοριά και τον μετατρέπουμε σε meme, σε hashtag και σε προϊόν.
Μήπως λοιπόν κρεμόμαστε από τον Punch επειδή τον βλέπουμε ως τον καθρέφτη μας; Φυσικά και τον αγαπάμε, δεν θα το αμφισβητήσω αυτό, αλλά τι κάνουμε με αυτή την αγάπη; Όσο και αν με συγκινεί να βλέπω αυτή τη συλλογική λατρεία και συγκίνηση στο feed μου, αν μένουμε μόνο στα likes και τα Djungelskog στο καλάθι, τότε ο Punch εκτός από θύμα εγκατάλειψης από τη μητέρα του έχει γίνει και θύμα της δικής μας ανάγκης για συγκίνηση χωρίς κόστος.
