Το Σάββατο που μας πέρασε για την Ισλανδία ήταν από τις ημέρες εκείνες που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως «ιστορικές», επειδή μετά από αυτές δεν αλλάζει τίποτα. Οι Ισλανδοί ψηφοφόροι βρέθηκαν απέναντι στο εξής ερώτημα που τέθηκε σε δημοψήφισμα: «Πρέπει η Ισλανδία να ξαναρχίσει τις διαπραγματεύσεις προσχώρησης με την Ευρωπαϊκή Ένωση;».
Το 52,8% ψήφισε κατά της επανέναρξης των ενταξιακών συνομιλιών και το 47,2% υπέρ, με τη συμμετοχή να φτάνει το 82,5%. Η ψηφοφορία αφορούσε αποκλειστικά την επιστροφή στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων της ισλανδικής κυβέρνησης με τις Βρυξέλλες, και όχι την ένταξη. Δηλαδή εάν προέκυπτε συμφωνία στις διαπραγματεύσεις, θα ακολουθούσε δεύτερο δημοψήφισμα. Κι όμως οι Ισλανδοί δεν ήθελαν καν τις διαπραγματεύσεις. Η κυβέρνηση της πρωθυπουργού Κρίστρουν Φρόσταντοτιρ ανακοίνωσε ότι θα σεβαστεί την απόφαση και θα αφήσει στην άκρη το ζήτημα της ένταξης έως το τέλος της θητείας της.
Μια σειρά από αναλύσεις στον διεθνή και ισλανδικό τύπο προσπαθούν να ερμηνεύσουν το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος. Η πρώτη εξήγηση βρίσκεται στη σχέση που έχει ήδη η χώρα με την Ευρώπη. Η Ισλανδία συμμετέχει στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο και στην Ευρωπαϊκή Ζώνη Ελεύθερων Συναλλαγών, εφαρμόζει μεγάλο μέρος των ευρωπαϊκών κανόνων και έχει πρόσβαση στην ενιαία αγορά. Συμμετέχει επίσης στη Σένγκεν. Για πολλούς ψηφοφόρους, επομένως, η επιλογή αφορούσε τη διατήρηση μιας δοκιμασμένης σχέσης από τη μια πλευρά, και από την άλλη την είσοδο σε μια διαδικασία με αβέβαιους όρους.
Όπως επισημαίνει η Le Monde, το «όχι» στηρίχθηκε από το συντηρητικό Κόμμα Ανεξαρτησίας και την αλιευτική βιομηχανία. Ειδικότερα, η έρευνα του Follow the Money δείχνει ότι η παρέμβασή της ξεπέρασε μια συνηθισμένη εκστρατεία προστασίας επαγγελματικών συμφερόντων. Σύμφωνα με την έρευνα, 25 εταιρείες έχουν συγκεντρώσει περίπου το 75% των αλιευτικών αδειών της χώρας. Οι 20 μεγαλύτερες αλιευτικές επιχειρήσεις είχαν επενδύσει το 2024 περίπου 1,2 δισ. ευρώ στην αλιεία, 400 εκατ. ευρώ σε άλλους κλάδους της ισλανδικής οικονομίας και 344 εκατ. ευρώ στο εξωτερικό. Μόνο το 2025 οι εξαγωγές ισλανδικών αλιευμάτων προς την ΕΕ έφτασαν τα 1,4 δισ. ευρώ.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η παρουσία κάποιων εξ αυτών των εταιρειών στα μέσα ενημέρωσης. Μεγάλες αλιευτικές επιχειρήσεις, ανάμεσά τους η Samherji, απέκτησαν το 2009 τον όμιλο Árvakur, ο οποίος εκδίδει μία από τις μεγαλύτερες εφημερίδες της χώρας, τη Morgunblaðið. Η ιστοσελίδα του ομίλου προσεγγίζει κάθε εβδομάδα, σύμφωνα με το Follow the Money, το 89% των Ισλανδών ηλικίας 12 έως 80 ετών.
Την επομένη της προκήρυξης του δημοψηφίσματος, οι μέτοχοι ενίσχυσαν τον όμιλο με επιπλέον τέσσερα εκατομμύρια ευρώ. Η εφημερίδα δήλωσε από την αρχή ανοιχτά την αντίθεσή της στην ένταξη. Η εικόνα γίνεται πιο ενδιαφέρουσα από τη στιγμή που ο εκδότης της Morgunblaðið είχε αναγνωρίσει παλαιότερα ότι οι αλιευτικές εταιρείες επένδυσαν στον εκδοτικό όμιλο, επιδιώκοντας να επηρεάσουν τη συζήτηση για την ευρωπαϊκή προοπτική. Παράλληλα, μέσα σε λίγες ημέρες πριν από την ψηφοφορία, κυκλοφόρησαν από τον ίδιο ευρωσκεπτικιστικό εκδοτικό χώρο τρία βιβλία κατά της ένταξης.
Όλα αυτά φανερώνουν μια δημόσια συζήτηση στην οποία ορισμένοι από τους ισχυρότερους οικονομικούς παράγοντες της χώρας διέθεταν πρόσβαση σε κόμματα και μέσα ενημέρωσης. Έτσι, το διακύβευμα του ελέγχου της εθνικής κυριαρχίας το υπερασπίστηκαν με ιδιαίτερη ένταση επιχειρήσεις που ήδη συγκεντρώνουν μεγάλο μέρος των αλιευτικών κερδών τα οποία και μεταφράζουν σε σημαντική επιρροή στην ενημέρωση. Το «όχι» εξέφρασε πραγματικές ανησυχίες πολλών Ισλανδών, αλλά διαμορφώθηκε σε ένα επικοινωνιακό πεδίο όπου η μία πλευρά διέθετε σαφώς ισχυρότερα μέσα για να ορίσει τι ακριβώς κινδύνευε να χάσει η χώρα.
