Όταν ο φωτογράφος άγριας ζωής Μοχάμεντ Αλμουντασίρ ανέβασε στο YouTube ένα βίντεο διάρκειας μόλις 18 δευτερολέπτων, δεν έδωσε ιδιαίτερη σημασία στη μικρή, ανοιχτόχρωμη γάτα που φαινόταν να σκάβει μια κοιλότητα στην άμμο, στους απομονωμένους αμμόλοφους της νοτιοδυτικής Λιβύης.
Ωστόσο, το βίντεο, που δημοσιεύθηκε το 2017, αποδείχθηκε η πρώτη απτή απόδειξη ότι η αμμόγατα (Felis margarita) το μοναδικό αιλουροειδές στον κόσμο που έχει προσαρμοστεί πλήρως στις συνθήκες της πραγματικής ερήμου, αγγίζοντας τα όρια του μύθου, ζει όντως στη Λιβύη.
«Όταν το ανάρτησα, κανείς δεν πίστευε ότι είχε τραβηχτεί στη Λιβύη», είπε. «Όλοι το αμφισβητούσαν, αλλά εγώ συνέχιζα να επιμένω ότι η γάτα βρίσκεται εδώ, σε διάφορες περιοχές. Μία από αυτές απέχει μόλις 70 χιλιόμετρα από τη Ζιντάν, όπου ζω.»
Σχεδόν μία δεκαετία αργότερα, ολοένα και περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι δεν επρόκειτο απλώς για μία μεμονωμένη αμμόγατα, αλλά ότι η νοτιοδυτική Λιβύη ενδέχεται να αποτελεί ένα μέχρι σήμερα μη αναγνωρισμένο προπύργιο του είδους.
Η αμμόγατα δεν είναι μεγαλύτερη από μια οικόσιτη γάτα και το αμμώδες χρώμα του τριχώματός της την καθιστά σχεδόν αδύνατο να εντοπιστεί στο περιβάλλον όπου ζει, χαρίζοντάς της το προσωνύμιο «το φάντασμα της ερήμου».
Ο Αλμουντασίρ δεν προώθησε ενεργά το βίντεό του, όμως αυτό τράβηξε από μόνο του την προσοχή, με αποτέλεσμα πολλοί ερευνητές να επικοινωνήσουν μαζί του τα επόμενα χρόνια. Ανάμεσά τους ήταν και ο ζωολόγος Firas Hayder, ειδικός στα μικρά σαρκοφάγα θηλαστικά και μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Sol Plaatje University της Νότιας Αφρικής.
«Με έπεισε ότι έπρεπε να συνεργαστούμε σε μια μελέτη για να τεκμηριώσουμε την επανεμφάνιση αυτού του ζώου στη Λιβύη και να το καταγράψουμε επίσημα ανάμεσα στα είδη της λιβυκής άγριας πανίδας», λέει ο Αλμουντασίρ.
Η νοτιοδυτική Λιβύη αποτελεί μία από τις λιγότερο μελετημένες χερσαίες περιοχές της Βόρειας Αφρικής και, σύμφωνα με τον Χάιντερ, είχε εξετάσει κάθε διαθέσιμη επιστημονική αναφορά που έκανε λόγο για την αμμόγατα στη Λιβύη. Ωστόσο, καμία δεν παρείχε συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία ή γεωγραφικές συντεταγμένες που να επιβεβαιώνουν την παρουσία του είδους.
«Όταν ρώτησα τον Μοχάμεντ πού είχε δει τη γάτα, μου είπε ότι την είχε παρατηρήσει σε πολλές διαφορετικές περιοχές», αναφέρει ο Χάιντερ. «Αυτό ήταν που με εξέπληξε περισσότερο.»
Όπως εξηγεί ο Χάιντερ, οι οικολογικά σημαντικές περιοχές της νοτιοδυτικής Λιβύης στερούνται προστατευόμενων ζωνών, δικτύου φωτοπαγίδων, εκπαιδευμένων ερευνητικών ομάδων πεδίου και μιας λειτουργικής κεντρικής αρχής που θα μπορούσε να συντονίσει την επιστημονική έρευνα.
Παράλληλα, τα δίκτυα λαθρεμπορίου που δραστηριοποιούνται στα πορώδη σύνορα με την Αλγερία, τον Νίγηρα και το Τσαντ καθιστούν την επιτόπια έρευνα ιδιαίτερα επικίνδυνη.
«Οι νοτιοδυτικές περιοχές της Λιβύης είναι πεδίο δράσης δικτύων λαθρεμπορίου, επομένως δεν είναι ασφαλείς», λέει ο Αλμουντασίρ. «Σε μία περίπτωση δεχθήκαμε πυρά κατά τη διάρκεια μιας αποστολής μας, γεγονός που μας ανάγκασε να εγκαταλείψουμε γρήγορα την περιοχή.»
Μετά τη γνωριμία τους, ο Χάιντερ και ο Αλμουντασίρ ξεκίνησαν μια συνεργασία που διήρκεσε οκτώ χρόνια και πραγματοποιήθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου εξ αποστάσεως.
Photo Mohammed Almuntasir
«Δίδαξα στον Μοχάμεντ τις μεθόδους επιτόπιας έρευνας που χρησιμοποιούμε στη Νότια Αφρική πώς να καταγράφει συντεταγμένες GPS, πώς να τεκμηριώνει κάθε παρατήρηση με φωτογραφίες ή βίντεο», αναφέρει ο Χάιντερ. «Εκείνος εφάρμοσε όλες αυτές τις πρακτικές σε ολόκληρη τη νοτιοδυτική έρημο, συλλέγοντας παράλληλα μαρτυρίες από τις τοπικές κοινότητες των Τουαρέγκ, οι οποίες γνωρίζουν την περιοχή όσο λίγοι.»
Ο Αλμουντασίρ, που μεγάλωσε στα βουνά Ναφούσα, όπου οι κάτοικοι γνωρίζουν σε βάθος τη Χαμάντα αλ-Χάμρα, ένα τεράστιο βραχώδες οροπέδιο ερήμου στη νοτιοδυτική Λιβύη έκτασης περίπου 84.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων, συνόδευε τους ντόπιους κυνηγούς στις εξορμήσεις τους, έχοντας μαζί του μια φωτογραφική μηχανή αντί για όπλο.
«Μου έδειχναν τα μέρη όπου είχαν δει την αμμόγατα και κατέγραφαν τις συντεταγμένες. Στη συνέχεια συγκέντρωνα όλες αυτές τις πληροφορίες για να οργανώσω μια ξεχωριστή αποστολή σε κάθε τοποθεσία», λέει ο Αλμουντασίρ.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο ίδιος και οι οδηγοί του ακολουθούσαν επί ημέρες τα ίχνη των πατουσών του ζώου μέχρι να εντοπίσουν το λαγούμι του. Έπειτα έστηναν σκηνή και περίμεναν υπομονετικά να εμφανιστεί.
Οι προσπάθειές τους κορυφώθηκαν με τη δημοσίευση, τον Φεβρουάριο του 2026, μιας επιστημονικής μελέτης με αξιολόγηση από ομότιμους ερευνητές (peer review) στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Arid Environments. Η μελέτη κατέγραψε την παρουσία της αμμόγατας σε 13 διαφορετικές τοποθεσίες της λιβυκής Σαχάρας.
Παράλληλα, οι ερευνητές εντόπισαν τη σαχαριανή ριγωτή νυφίτσα (Saharan striped polecat) σε οκτώ νέες τοποθεσίες, εκ των οποίων οι επτά βρίσκονται εκτός της γεωγραφικής εξάπλωσης που αναγνωρίζει η International Union for Conservation of Nature.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι μεγάλο ποσοστό των παρατηρήσεων της αμμόγατας 15 από τις συνολικά 36 καταγραφές συγκεντρώθηκε στο Wadi Armet, μια απομονωμένη κοιλάδα περίπου 1.000 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Tripoli. Αυτό υποδηλώνει ότι η περιοχή ενδέχεται να αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους βιότοπους του σπάνιου αυτού αιλουροειδούς στη Λιβύη.
«Αυτή η κοιλάδα είναι απίστευτα εκτεταμένη», λέει ο Αλμουντασίρ. «Περισσότερο από το μισό της παραμένει ανεξερεύνητο εξαιτίας του δύσβατου εδάφους. Το καλοκαίρι πολλά ζώα μετακινούνται εκεί λόγω της παρουσίας νερού. Πολλά από αυτά προέρχονται από το αποθεματικό Tassili n'Ajjer, στην άλλη πλευρά των συνόρων με την Αλγερία.»
Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η αμμόγατα είναι πιο διαδεδομένη και οι πληθυσμοί της βρίσκονται σε καλύτερη κατάσταση στη Λιβύη απ’ ό,τι πιστευόταν μέχρι σήμερα. Παράλληλα, δείχνουν ότι το νοτιοδυτικό τμήμα της χώρας ενδέχεται να αποτελεί σημαντικό καταφύγιο για είδη προσαρμοσμένα στις συνθήκες της ερήμου.
Photo Mohammed Almuntasir
Η αμμόγατα συγκαταλέγεται μεταξύ αρκετών θηλαστικών που θεωρούνται απειλούμενα στη Λιβύη, όπως ο Cheetah, η Dama gazelle και ο Sand gerbil.
«Πάντα υπήρχε ένα μεγάλο ερωτηματικό γύρω από τη Λιβύη λόγω της έλλειψης μελετών και καταγραφών», δήλωσε ο Ibrahim Elkahwage, επικεφαλής του Libyan Wildlife Trust και της λιβυκής επιτροπής της International Union for Conservation of Nature. «Η έρευνα αυτή αποτελεί σημαντική συμβολή, καθώς μπορεί να βοηθήσει στην αποκάλυψη της τεράστιας βιοποικιλότητας που παραμένει κρυμμένη στη λιβυκή Σαχάρα.»
Ωστόσο, οι ερευνητές κατέγραψαν και ανησυχητικά περιστατικά. Διαπίστωσαν ότι αμμόγατες πωλούνται ως κατοικίδια σε τοπικές αγορές, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις σκοτώνονται κατά λάθος από κυνηγούς. Οι διαπιστώσεις αυτές αναδεικνύουν την ανάγκη για καλύτερη προστασία του είδους και των οικοσυστημάτων στα οποία επιβ Επειδή οι αμμόγατες τρέφονται κυρίως με τρωκτικά, όπως οι ζέρβοες, αλλά και με δηλητηριώδη φίδια και σκορπιούς, διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της ισορροπίας των οικοσυστημάτων της ερήμου. Με τον έλεγχο των πληθυσμών αυτών των ζώων, συμβάλλουν στην αποτροπή αλυσιδωτών επιπτώσεων που θα μπορούσαν να βλάψουν τη λιγοστή βλάστηση από την οποία εξαρτάται η ζωή στην έρημο.
«Όλοι οι Λίβυοι θα πρέπει να συμμετέχουν στις προσπάθειες προστασίας της φύσης», λέει ο Χάιντερ. «Πρέπει να αισθανθούν ότι έχουν ευθύνη απέναντι σε αυτά τα είδη, ότι αποτελούν μέρος του φυσικού τους περιβάλλοντος και κομμάτι της εθνικής τους κληρονομιάς.»
Πηγή The Guardian
