Το 2023, ως δήμαρχος του Μάντσεστερ ζητούσε να «σταλούν πίσω, χωρίς όρους» τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Σήμερα ο βρετανός πρωθυπουργός, Άντι Μπέρναμ, πετάει ως «Πόντιος Πιλάτος» το μπαλάκι στο αδιάλλακτο «ιερατείο» του Βρετανικού Μουσείου. Η συνέντευξή του στους Financial Times τερματίζει οριστικά κάθε προοπτική επαναπατρισμού και εξανεμίζει κάθε ελπίδα από ελληνικής πλευράς για επανένωση του κορυφαίου μνημείου Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
«Τελικά είναι ένα ζήτημα που αφορά το Βρετανικό Μουσείο, έτσι δεν είναι;», ήταν το ρητορικό ερώτημα που έθεσε ο Βρετανός πρωθυπουργός, κλείνοντας τη συζήτηση αναπάντεχα κι αμετάκλητα, υπογραμμίζοντας ότι από νομικής απόψεως το ζήτημα ανήκει αποκλειστικά στο Μουσείο.
Πρόκειται για στροφή 180 μοιρών, ειδικά δε όταν ήδη από το 2002 ως βουλευτής ακόμη των Εργατικών στο Λι, είχε συνυπογράψει νομοθετική πρόταση για τροποποίηση του νόμου του 1963, που εμποδίζει τον επαναπατρισμό. Τι συνέβη;
Η Catharine Titi, διεθνολόγος και αναπληρώτρια καθηγήτρια έρευνας της Νομικής στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS)–CERSA, του Πανεπιστημίου Paris-Panthéon-Assas, στη Γαλλία, μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Έδρας της UNESCO για τις Απειλές κατά της Πολιτιστικής Κληρονομιάς, σχολιάζει τη στροφή του Βρετανού πρωθυπουργού, εμφανίζεται ωστόσο αισιόδοξη:
«Ο χρόνος», λέει, «είναι με το μέρος μας»…
- Ποιοι πολιτικοί παράγοντες στο Ηνωμένο Βασίλειο επέβαλαν τελικά την αναπάντεχη στροφή του Άντι Μπέρναμ; Τι φοβάται ο Βρετανός πρωθυπουργός;
Είναι σαφώς πιο εύκολο για όποιον δεν κατέχει την εξουσία ή για όποιον ανήκει στην αντιπολίτευση να κάνει δηλώσεις από το να τις υλοποιεί όταν είναι πλέον πρωθυπουργός. Δεν ανησυχώ ότι η μεταστροφή του Μπέρναμ είναι «προάγγελος» όμως μίας γενικευμένης σκληρής γραμμής των Εργατικών στο θέμα των Γλυπτών. Θέλω να πιστεύω ότι η προσωπική του θέση εξακολουθεί να είναι υπέρ της επιστροφής και ότι θα έχουμε την ευκαιρία να συζητήσουμε το θέμα μαζί του πριν λήξει η θητεία του.
- H παραπομπή στο Βρετανικό Μουσείο συνιστά νομική δικαιολογία ή όντως η κυβέρνηση αδυνατεί να παρέμβει χωρίς αλλαγή του νόμου (British Museum Act); Η αλλαγή ιδιοκτησιακού καθεστώτος είναι καθαρά ζήτημα πολιτικής βούλησης; Μπορεί να αλλάξει με κατάργηση ή αλλαγή του Νόμου 1963;
Ο νόμος του 1963 (British Museum Act, 1963) δεσμεύει το μουσείο, όχι την κυβέρνηση. Προφανώς η παραπομπή στο Βρετανικό Μουσείο συνιστά δικαιολογία. Σε κάθε περίπτωση, παρόλο που η κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι το μουσείο είναι ανεξάρτητο ως προς τα εσωτερικά του θέματα, αυτό δεν είναι αλήθεια. Το μεγαλύτερο μέρος του προϋπολογισμού του μουσείου καλύπτεται από την κυβέρνηση. Οι επίτροποί του στην πλειοψηφία τους επιλέγονται από την κυβέρνηση. Κυρίως, όμως, το μουσείο περιορίζεται ακριβώς από τον νόμο του 1963. Κάτι πήγε να αλλάξει το 2022 με το νόμο περί φιλανθρωπικών ιδρυμάτων (Charities Act, 2022), αλλά για την ώρα δεν άλλαξε το παραμικρό. Αυτό ωστόσο δεν μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα, γιατί το μουσείο δεν προτίθεται να επιστρέψει τα Γλυπτά, ακόμη και αν δεν δεσμευόταν από τον νόμο του 1963. Τον σημαντικό, καταλυτικό ρόλο για την επιστροφή τον έχει η κυβέρνηση. Τα Γλυπτά παραχωρήθηκαν στο μουσείο με νόμο του 1816. Λέγεται μάλιστα ότι ο λόγος για τον οποίο ψηφίστηκε τότε ο νόμος ήταν ακριβώς για να μην μπορεί να αμφισβητηθεί η κυριότητά τους με βάση το αγγλικό δίκαιο.
Ένας νόμος λοιπόν έδωσε τα Γλυπτά στο Βρετανικό Μουσείο, και ένας νέος νόμος μπορεί πλέον να τα επιστρέψει στην Ελλάδα. Ο νόμος αυτός θα μπορεί να μεταφέρει άμεσα την κατοχή τους στην Αθήνα, και το Βρετανικό Μουσείο θα πρέπει να συμμορφωθεί. Λέω «κατοχή», όχι «ιδιοκτησία», διότι, όπως γνωρίζετε, η θέση μου είναι ότι η ιδιοκτησία τους εξακολουθεί να ανήκει στην Ελλάδα, καθώς δεν υπήρξε ποτέ έγκυρη νομική πράξη που να την μεταβίβασε στο Ηνωμένο Βασίλειο.
- Υπάρχουν νομικά εργαλεία ή διεθνείς συμβάσεις (π.χ. UNESCO) που μπορούν να υπερκεράσουν την σημερινή άρνηση της βρετανικής κυβέρνησης;
Διεθνείς συμβάσεις υπάρχουν, αλλά δεν μας βοηθούν άμεσα, γιατί καταρχήν καλύπτουν μόνο πιο πρόσφατες υποθέσεις. Οι διαπραγματεύσεις αποτελούν ένα νομικό εργαλείο που έχει χρησιμοποιηθεί από την Ελλάδα από τον 19ο αιώνα. Η προσφυγή της Μελίνας Μερκούρη στην UNESCO, τη δεκαετία του ’80, είναι ένα άλλο εργαλείο. Όταν η UNESCO δεν καταφέρνει να επιλύσει μια διαφορά, αυτή παραμένει στον οργανισμό ως εκκρεμής. Η διαφορά αυτή, επομένως, εκκρεμεί ως και σήμερα, και το 2021 μία διακρατική επιτροπή της UNESCO αναγνώρισε ότι η βρετανική κυβέρνηση («η κυβέρνηση», όχι «το μουσείο») έχει την «υποχρέωση» να επιστρέψει τα Γλυπτά. Υπάρχουν και άλλες δυνατότητες, μεταξύ των οποίων έμμεση προσφυγή για γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης. με βάση όχι πλέον μια διεθνή συνθήκη αλλά το διεθνές εθιμικό δίκαιο. Επειδή όμως δεν υπάρχει ακόμα σχετική νομολογία, δεν είμαστε σίγουροι πώς θα ερμηνεύσει το Δικαστήριο αυτό το δίκαιο.
- Μία προσφυγή, κάτι που είχε συζητηθεί επί υπουργίας Τασούλα, με το νομικό γραφείο της Αλαμουντίν – Κλούνεϊ, θα μπορούσε να ήταν, δηλαδή, επικίνδυνη για τις ελληνικές διεκδικήσεις;
Απολύτως. Η γενική τάση σε όλο τον κόσμο είναι η επιστροφή πολιτιστικής κληρονομιάς που έχει αφαιρεθεί υπό παράνομες ή άδικες συνθήκες. Όσο περνάει ο καιρός τόσο θα αυξάνεται η πίεση στο Ηνωμένο Βασίλειο να επιστρέψει τα Γλυπτά. Ο χρόνος είναι με το μέρος μας.
- Πώς επηρεάζει η μεταστροφή Μπέρναμ τη διπλωματική τακτική της Ελλάδας για τη διεκδίκηση των Γλυπτών; H ελληνική πλευρά αυτήν τη στιγμή υποστηρίζει την ανάγκη “επανένωσης” των Γλυπτών του Παρθενώνα…
Το σημαντικό είναι να συνεχίσουμε να ζητάμε τα Γλυπτά μέχρι να επιστραφούν. Αυτό η κυβέρνηση το έχει κάνει. Τώρα, όσον αφορά στο επιχείρημα, το αίτημα για επανένωση είναι σωστό, αλλά το επιχείρημα του επαναπατρισμού είναι καλύτερο. Επανένωση, θα μας πουν οι Βρετανοί, δεν μπορεί να γίνει στον Παρθενώνα. Αν είναι να γίνει στο μουσείο, μπορεί να γίνει και στο Βρετανικό Μουσείο. Οι επίτροποί του μάλιστα υποστηρίζουν ότι η επανένωση δεν είναι δυνατή ούτως ή άλλως, καθώς μεγάλο μέρος του Παρθενώνα έχει καταστραφεί.
Να θυμόμαστε ότι δεν τους ζητάμε να μας κάνουν χάρη. Σε αντίθεση με το αίτημα της επανένωσης, ο επαναπατρισμός δίνει βαρύτητα στο νομικό επιχείρημα. Ζητάμε τα Γλυπτά γιατί ανήκουν στην Ελλάδα.
- Πώς βλέπετε το μοντέλο της «ανταλλαγής» ή «μακροχρόνιου δανεισμού», που προωθεί η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη;
Ένα δάνειο ή μια ανταλλαγή, όπως λέτε, θα βάλουν ταφόπλακα στις ελληνικές διεκδικήσεις για τα Γλυπτά - θα θυσιάσουμε πολιτιστική κληρονομιά. Το μοντέλο του μακροχρόνιου δανεισμού λειτούργησε για την επιστροφή του θραύσματος από το μουσείο του Παλέρμο. Ναι αλλά η Ιταλία είχε πρόθεση να επιστρέψει. Η βρετανική πλευρά μιλάει για δάνειο, επειδή δεν θέλει να μας επιστρέψει τα Γλυπτά. Ο διευθυντής του Βρετανικού Μουσείου, Νίκολας Κάλιναν, το έχει πει ξεκάθαρα. Όσον αφορά μία «καινοτόμο πολιτιστική συνεργασία», μπορεί να λάβει χώρα. Αλλά προσοχή! Είναι ανεξάρτητη και σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να γίνει προϋπόθεση για την επιστροφή των Γλυπτών.
- Η Μέρι Μπέαρντ, μέλος του διοικητικού συμβουλίου (trustee) του Βρετανικού Μουσείου, δήλωσε ότι θέλει τα Γλυπτά να παραμείνουν στο μουσείο και να ταξιδεύουν από αυτό σε όλο τον κόσμο. Αυτό τι θα σήμαινε για τις ελληνικές διεκδικήσεις;
Η Μέρι Μπέαρντ είναι επίτροπος του Βρετανικού Μουσείου, και γι’αυτό η δήλωσή της είναι ιδιαίτερα προκλητική. Επίσης είναι προκλητική διότι έδωσε παραδείγματα για το πού θα μπορούσαν να ταξιδέψουν τα Γλυπτά, και τα παραδείγματα ήταν πρώην βρετανικές αποικίες. Αυτός είναι ένας έμμεσος τρόπος να πει ότι τους «ανήκουν» τα Γλυπτά και άρα μπορούν να τα «μοιράζονται» με όσους θέλουν. Θεωρώ ότι ήταν ο τρόπος της να εκφράσει την αντίθεσή της στον επαναπατρισμό.
- Με πρωθυπουργό του Ηνωμένου Βασιλείου τον Τζέρεμι Κόρμπιν πιστεύετε ότι τα Γλυπτά θα επαναπατρίζονταν οριστικά;
Πολύ πιθανόν. Αλλά, δυστυχώς, αυτό δεν θα το μάθουμε ποτέ.
