Γιατί η Θεσσαλονίκη ψηφίζει πιο δεξιά;

(ΝΑΣΟΣ ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ/EUROKINISSI)

Είναι σχεδόν κοινός τόπος ότι η Θεσσαλονίκη διατηρεί μια ιδιαίτερη σχέση με τον συντηρητικό χώρο. Το επιβεβαιώνουν άλλωστε κάθε φορά οι εκλογικοί χάρτες. Δεν είναι τυχαίο ότι η Νέα Δημοκρατία καταγράφει διαχρονικά υψηλά ποσοστά στη Βόρεια Ελλάδα, ενώ τα τελευταία χρόνια, κόμματα που βρίσκονται δεξιότερά της εμφανίζουν κατά καιρούς αξιοσημείωτη απήχηση.

Ενδεικτική είναι η άνοδος της Νίκης, που πριν από τις προηγούμενες εκλογές του 2023, δεν γνωρίζαμε καν την ύπαρξή της. Το ίδιο πρόσφορο έδαφος είχε βρει αρχικά το ΛΑΟΣ του Γιώργου Καρατζαφέρη, αργότερα ο Κυριάκος Βελόπουλος με την Ελληνική Λύση και πρόσφατα το κόμμα της Μαρίας Καρυστιανού.

Η εύκολη ανάγνωση είναι να χαρακτηρίσει κανείς τη Θεσσαλονίκη συντηρητική. Το πιο δύσκολο είναι να αναρωτηθεί γιατί ένα τόσο μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας εξακολουθεί να αναζητά πολιτική έκφραση γύρω από ζητήματα ταυτότητας, παράδοσης και εθνικής αυτοαντίληψης πέρα από τους κλασσικούς διαχωρισμούς Δεξιάς και Αριστεράς. Και αυτή η συζήτηση δεν αφορά μόνο τα γεωγραφικά κριτήρια αλλά βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό και στην ιστορία της πόλης.

Σταυροδρόμι λαών και ανταγωνισμών

Η Θεσσαλονίκη απελευθερώθηκε και ενσωματώθηκε μεταγενέστερα στο ελληνικό κράτος, ενώ διαμορφώθηκε διαφορετικά πολιτικά και πολιτισμικά σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα.
Βρέθηκε στο σταυροδρόμι διαφορετικών λαών, θρησκειών και εθνικών ανταγωνισμών, ενώ η γεωγραφική της θέση την έφερε διαχρονικά πιο κοντά στα μεγάλα ζητήματα των συνόρων και της εθνικής ασφάλειας.

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, η εγκατάσταση εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων άλλαξε ριζικά τη δημογραφία της Μακεδονίας και της Θράκης. Οι πρόσφυγες δεν αποτέλεσαν ένα ενιαίο πολιτικό σώμα. Κουβαλούσαν όμως το τραύμα του εκτοπισμού και της απώλειας των πατρίδων τους, γεγονός που ενίσχυσε τη σημασία που απέδιδαν σε ζητήματα εθνικής ταυτότητας, συνόρων και κρατικής προστασίας.

Η Θεσσαλονίκη έχασε παράλληλα ένα μεγάλο μέρος της κοσμοπολίτικης φυσιογνωμίας της. Η Κατοχή και η εξόντωση της πολυπληθούς εβραϊκής κοινότητας στέρησαν από την πόλη ένα από τα πιο ζωντανά στοιχεία της πολυπολιτισμικής της ταυτότητας.

Το βαθύτερο όμως αποτύπωμα άφησε ο Εμφύλιος Πόλεμος. Η Βόρεια Ελλάδα βρέθηκε στο επίκεντρο των συγκρούσεων. Χωριά καταστράφηκαν, πληθυσμοί μετακινήθηκαν και ο πόλεμος συνδέθηκε στη συλλογική μνήμη όχι μόνο με πολιτικές, αλλά και με εθνικές αγωνίες. Η εμπλοκή των γειτονικών βαλκανικών χωρών και το ζήτημα της Μακεδονίας ενίσχυσαν την αίσθηση ότι η περιοχή βρισκόταν στην πρώτη γραμμή μιας ευρύτερης γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.

Πάνω σε αυτό το έδαφος οικοδομήθηκε και η μεταπολεμική εθνικοφροσύνη. Μετά τον πόλεμο επικράτησε έντονα το αφήγημα: «Εμείς φυλάμε τα σύνορα του έθνους».

Παράλληλα, η αντικομμουνιστική κουλτούρα παρέμεινε ισχυρή για δεκαετίες. Γι’ αυτό η δεξιά και αργότερα η Νέα Δημοκρατία είχαν ιστορικά πολύ ισχυρές ρίζες στη Μακεδονία.

Αθηνοκεντρισμός

Όλα αυτά δείχνουν ότι ο πολιτικός συντηρητισμός της Θεσσαλονίκης, δεν αποτελεί απαραίτητα στροφή προς την Ακροδεξιά με την κλασσική ευρωπαϊκή έννοια. Είναι αλήθεια ότι η πόλη διατηρεί ισχυρότερες αναφορές στην παράδοση, την Εκκλησία και την έννοια της εθνικής ταυτότητας σε σχέση με άλλα μεγάλα αστικά κέντρα. Ζητήματα όπως το Μακεδονικό δεν αντιμετωπίστηκαν ποτέ ως απλές διπλωματικές υποθέσεις, αλλά ως στοιχεία συλλογικής μνήμης και αυτοπροσδιορισμού.

Υπάρχει όμως και ένας ακόμα παράγοντας που συχνά υποτιμάται: ο αθηνοκεντρισμός κι ένα μόνιμο αίσθημα ότι βρίσκεται στο περιθώριο των μεγάλων αποφάσεων. Από τα μεγάλα έργα που καθυστερούν μέχρι τη δημόσια συζήτηση που σχεδόν πάντα διεξάγεται στην Αθήνα και αφορά μόνο την Αθήνα, αυτό το «συμπρωτεύουσα» ακούγεται για πολλούς Θεσσαλονικείς σχεδόν περιπαιχτικό.

Όταν αυτό το αίσθημα παραμέλησης συναντά οικονομική ανασφάλεια, δυσπιστία προς τους θεσμούς και γεωπολιτικές ανησυχίες, η ψήφος συχνά μετακινείται προς πολιτικές δυνάμεις που εμφανίζονται πιο πατριωτικές, πιο αντισυστημικές ή πιο συντηρητικές από το πολιτικό κέντρο.

Οι δυο αντιθετικοί πόλοι

Αυτή είναι η μία όψη της Θεσσαλονίκης. Γιατί η ίδια πόλη που δίνει συχνά υψηλά ποσοστά στη λαϊκή Δεξιά είναι και η πόλη που εξέλεξε τον Γιάννη Μπουτάρη δήμαρχο για δύο συνεχόμενες θητείες. Έναν πολιτικό που υπερασπίστηκε ανοιχτά την πολυπολιτισμική ιστορία της Θεσσαλονίκης, επένδυσε στην εξωστρέφεια και μίλησε δημόσια υπέρ της Συμφωνίας των Πρεσπών, παρά το πολιτικό κόστος και τις έντονες αντιδράσεις που προκάλεσε.

Ίσως αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της πόλης. Στη Θεσσαλονίκη συνυπάρχουν δύο ισχυροί αντιθετικοί πόλοι. Από τη μία η σύνδεση με την Εκκλησία, η έμφαση στην παράδοση και οι πιο έντονες κατά καιρούς αντιδράσεις σε κοινωνικές αλλαγές, όπως συνέβη με το Pride ή πρόσφατα με τον γάμο των ομόφυλων ζευγαριών. Από την άλλη, μια ανοιχτή, ευρωπαϊκή και πολυπολιτισμική αντίληψη που αντλεί έμπνευση από τη μακραίωνη ιστορία της πόλης ως τόπου συνάντησης διαφορετικών κοινοτήτων.

Δεν είναι τυχαίο ότι το Pride της Θεσσαλονίκης όχι μόνο δεν υποχώρησε απέναντι στις αντιδράσεις, αλλά απέκτησε σταδιακά θεσμική στήριξη από τον δήμο, πανεπιστημιακούς φορείς και μεγάλο μέρος της επιχειρηματικής κοινότητας. Ούτε είναι τυχαίο ότι η πόλη παραμένει μία από τις μεγαλύτερες πανεπιστημιουπόλεις της χώρας, με δεκάδες χιλιάδες νέους ανθρώπους να επηρεάζουν διαρκώς το κοινωνικό της αποτύπωμα.

Το σωστό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο αν η Θεσσαλονίκη ψηφίζει πιο δεξιά. Είναι και το ποια Θεσσαλονίκη ψηφίζει κάθε φορά. Γιατί σε μια πόλη που διαμορφώθηκε από προσφυγικές μνήμες, πολέμους, εθνικές αγωνίες αλλά και από μια βαθιά κοσμοπολίτικη παράδοση, το πολιτικό διακύβευμα δεν είναι απλώς η σύγκρουση Δεξιάς και Αριστεράς. Είναι το ποιος καταφέρνει κάθε φορά να εκφράσει πιο πειστικά τους φόβους, τις μνήμες, τις προσδοκίες και τελικά την ίδια την ταυτότητά της.