Η παράξενη γοητεία του εγκλήματος έχει μία μακρά και συχνά απρόσμενη διαδρομή στο πέρασμα του χρόνου, η οποία αποτυπώνεται ποικιλοτρόπως στη λογοτεχνία, αλλά και επισημαίνεται -κατά καιρούς- μέσα από μερικά κλασικά δοκίμια. Άλλωστε, το ερώτημα που έπεται μιας ανεξιχνίαστης υπόθεσης φόνου μοιάζει να αφορά τον καθέναν: Ποια είναι η στιγμή εκείνη στην οποία τη σαγήνη του μυστηρίου διαδέχεται ο πραγματικός κίνδυνος;
Και, όμως, ακόμη και αυτή η αίσθηση του κινδύνου, του απροσδιόριστου φόβου για το τι πρόκειται να επακολουθήσει, έχει -με τη σειρά της- τη δική της αδιευκρίνιστη γοητεία. Ο Τόμας ντε Κουίνσι έγραψε, το 1827, ένα οξυδερκές δοκίμιο με τον εντυπωσιακό τίτλο «Η δολοφονία ως μία εκ των καλών τεχνών». Με αυτό, ο Άγγλος συγγραφέας αναπτύσσει παραστατικά την ιδέα ότι ο φόνος μπορεί να εξεταστεί από την αισθητική άποψη και μάλιστα σύμφωνα με εκείνους τους κανόνες που διέπουν ένα έργο τέχνης!
Εξάλλου, η πανουργία και η επιτηδειότητα, ο αφανισμός του άλλου και οι ταπείνωση της ήττας ήταν θελκτικά ήδη από την αρχαιότητα, όπως συνέβαινε στα αμφιθέατρα και τις αρένες. Πόσο μάλλον όταν κάθε φορά η επιτυχία του εγχειρήματος οφείλεται σε ένα προσεκτικά δομημένο σχέδιο δράσης, με τη δολοφονία να έπεται ως συνέπεια ιδιαίτερα λεπτών χειρισμών.
Αυτή την διαχρονική και -εν μέρει- ενοχική γοητεία της εγκληματικής πράξης δεν θα αργούσε να την αξιοποιήσει και η λογοτεχνία. Το πρώτο αστυνομικό διήγημα ήταν «H διπλή δολοφονία της οδού Mοργκ» (1841) του Έντγκαρ Άλαν Πόε (1809-1849) και ήδη σε αυτό διακρίνονται τα δύο βασικά συστατικά μιας υποδειγματικής αστυνομικής πλοκής: Ένας περίεργος φόνος και κάποιος που μέσα από μία σειρά συλλογισμών ξεδιαλύνει το μυστήριο.
Αλλά ήταν ο σερ Άρθουρ Κόναν Ντόιλ (1859- 1930) που θα αποδείκνυε συστηματικά ότι μία αστυνομική ιστορία που περιγράφει ένα φόνο, μπορεί να είναι -παράλληλα- και ένα σημαντικό λογοτεχνικό έργο: από το πρώτο του αστυνομικό μυθιστόρημα «Σπουδή σε κόκκινο» (1887), κατάφερε να συνδυάσει υποδειγματικά την παρουσίαση της ζωής και του τρόπου σκέψης του θρυλικού ντετέκτιβ Σέρλοκ Χολμς με την εξιχνίαση ενός εγκλήματος.
Η Άγκαθα Κρίστι, πάλι, με το εξαιρετικό «Δέκα μικροί νέγροι» (1939) έμελλε να προσδώσει μία θεατρική διάσταση στα μυθιστορήματα του είδους: Δέκα άνθρωποι βρίσκονται προσκεκλημένοι σε μια έπαυλη, μέχρι που αρχίζουν ο ένας μετά τον άλλον να δολοφονούνται -υπό συνθήκες ασφυκτικής πίεσης κλειστού δωματίου- για να μη μείνει τελικά παρά μόνον ένας: ο δολοφόνος.
Πάντως, ο Ρέιμοντ Τσάντλερ στο ευρηματικό κείμενό του «Η απλή τέχνη φόνου» (1944) αδιαφορεί για τα μυθιστορήματα της Άγκαθα Κρίστι και του Κόναν Ντόιλ, ενώ αναφέρεται κολακευτικά στον Ντάσιελ Χάμετ, τον συγγραφέα «που παρέδωσε το έγκλημα στους ανθρώπους που έχουν έναν πραγματικό λόγο να το διαπράξουν και δεν το κάνουν μόνο για να μας προμηθεύσουν με ένα πτώμα». Και, πράγματι, ο Τσάντλερ είχε δίκιο σε ένα πράγμα: ότι μια περίπτωση εγκλήματος, δεν είναι μόνο μία εξίσωση προς επίλυση, αλλά και μια αμείλικτη πραγματικότητα με ευρύτερες και σημαντικές κοινωνικές διαστάσεις.
Και αυτό είναι κάτι που έμελλε να αξιοποιήσουν ποικιλοτρόπως ο Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν μαζί με τον Ιταλό ομότεχνό του, Αντρέα Καμιλλέρι, τον Μασσαλό Ζαν-Κλοντ Ιζό και τον δικό μας Πέτρο Μάρκαρη – οι συγκεκριμένοι διεθνούς φήμης συγγραφείς, είναι υπεύθυνοι για ό,τι αποκαλείται και μελετάται σήμερα ως «αστυνομικό μεσογειακό μυθιστόρημα». Ένα είδος που, πέραν των συγκεκριμένων μοτίβων που συναντάμε σε κάθε νουάρ αφήγημα, χαρακτηρίζεται και από μια διάχυτη κοινωνικοπολιτική ανησυχία.
Για την ακρίβεια, οι συγγραφείς αυτοί χρησιμοποιούν την (προσεκτικά σκηνοθετημένη) αστυνομική πλοκή, ως μία πρόφαση - ως το όχημα για να αναδείξουν, να θίξουν και να στηλιτεύσουν τα κακώς κείμενα της εποχής τους. Δεν έχει τόση σημασία ποιος είναι ο δολοφόνος και το πώς διέπραξε το έγκλημα, όσο το περιβάλλον στο οποίο διαπράχθηκε – οι συνθήκες! Αυτή από μόνη της, είναι μία μεγάλη καινοτομία στην εξέλιξη του αστυνομικού μυθιστορήματος.
Και αυτό ο Πέτρος Μάρκαρης το πραγματοποιεί με ξεχωριστό στιλ, θαυμαστή οξυδέρκεια, υψηλή αισθητική και ένα αίσθημα κοινωνικής ευθύνης. Ο αστυνόμος Κώστας Χαρίτος είναι πλέον ένας από τους σπουδαίους ντετέκτιβ της λογοτεχνίας, όπως ο Πέπε Καρβάλιο ή ο επιθεωρητής Μονταλμπάνο, εύκολα αναγνωρίσιμος, λόγω του ιδιόρρυθμου και μεσογειακού χαρακτήρα του.
Το πλέον εμφανές χαρακτηριστικό του, είναι οι ακριβείς και δηκτικές του περιγραφές της ελληνικής κοινωνίας, ειδικά της Αθήνας στα χρόνια πριν και μετά την οικονομική κρίση. Ο Μάρκαρης, με όχημα το έγκλημα και το μυστήριο που το περιβάλλει, γίνεται ένας αποτελεσματικός ανατόμος της κοινωνίας και των προσώπων που τη συγκροτούν, με λεπτή ειρωνεία και θαυμαστή οξυδέρκεια. Όπως συμβαίνει ήδη με το πρώτο, εμβληματικό μυθιστόρημά του «Νυχτερινό δελτίο» (1995), όπου δείχνει πώς με έναν απροκάλυπτο ρεαλισμό μπορεί να συνθέτει την μυθολογία του, χρησιμοποιώντας την μέθοδο της αράχνης: ξεκινάει από την περιφέρεια και συγκλίνει προς το κέντρο!
Εδώ, θέατρο δράσης είναι η Αθήνα της δεκαετίας του ’90, χαοτική και πολυπολιτισμική, με όλες τις ελληνικές ιδιαιτερότητες έκδηλες. Αρχικά, η υπόθεση της δολοφονίας ενός ζευγαριού Αλβανών μεταναστών κλείνει γρήγορα με την ομολογία ενός συμπατριώτη τους. Τα πράγματα, όμως, περιπλέκονται εντελώς απρόσμενα. Μια δημοσιογράφος που ερευνά την υπόθεση βρίσκεται δολοφονημένη - λίγα λεπτά πριν από το δελτίο ειδήσεων, που προβάλλεται σε ένα από τα μεγαλύτερα τηλεοπτικά κανάλια της χώρας. Ποιοι ήθελαν να εμποδίσουν την έρευνά της;
Ο αστυνόμος Κώστας Χαρίτος, ένας γνήσιος αντιήρωας του Τμήματος Ανθρωποκτονιών, θα χρησιμοποιήσει τη διαίσθησή του, τον κυνισμό του, αλλά και την πείρα του, για να διαλευκάνει μια πολύ σκοτεινή υπόθεση στην οποία διακυβεύονται οικονομικά συμφέροντα διεθνών ισχυρών εγκληματικών οργανώσεων. Σε αυτό το μυθιστόρημα, ο Πέτρος Μάρκαρης δίνει ένα ρεσιτάλ επιδεξιότητας και επινοήσεων, αλλάζοντας την πορεία του ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος. Και, πράγματι, το «Νυχτερινό Δελτίο» δεν είναι απλώς ένα επιδέξιο ανάγνωσμα μυστηρίου, αλλά ένας καθρέφτης της ελληνικής κοινωνίας: το μυστήριο γίνεται η αφορμή για να σχολιάσει ο συγγραφέας την πραγματικότητα με χιούμορ, ειρωνεία και έκδηλη κοινωνική ευαισθησία.
Η απάτη είναι το μέλλον
Εκδόσεις: Κείμενα
Σελίδες: 240
Και αυτό ακριβώς επιτυγχάνει και με το πρόσφατο μυθιστόρημά του, «Η απάτη είναι το μέλλον»: Η δολοφονία ενός φύλακα του αρχαιολογικού χώρου της Ελευσίνας ερευνάται από την αστυνόμο Αντιγόνη Φερλέκη και την ομάδα της. Όταν ο φόνος συνδέεται με αρχαιοκαπηλία, η πολιτική ηγεσία της χώρας κινητοποιείται και ο διευθυντής Ασφάλειας Αττικής, Κώστας Χαρίτος, αναλαμβάνει την εποπτεία της επιχείρησης. Η κατεύθυνση της έρευνας όμως αλλάζει, όταν φτάνει στα χέρια τους μια επιστολή από τρεις αρχαιολόγους, στην οποία εξηγούν ότι δεν έχουν καμία σχέση με τον φόνο του φύλακα, αλλά απλώς «δανείστηκαν» κάποιες αρχαιότητες από την Ελευσίνα για να κατασκευάσουν, με τη βοήθεια των εργαλείων της τεχνητής νοημοσύνης, πιστά αντίγραφα των κλεμμένων γλυπτών του Παρθενώνα. Μετά από λίγες ημέρες στήνουν τα πρώτα αντίγραφα στον Λυκαβηττό και πείθουν τους υπουργούς Τουρισμού και Πολιτισμού ότι είναι μία ευκαιρία για αύξηση της επισκεψιμότητας αλλά και για πίεση προς την αγγλική κυβέρνηση να επιστρέψει τα γνήσια. Αλλά οι δολοφονίες που ακολουθούν, περιπλέκουν τα πράγματα και η εμπλοκή προσώπων του εξωτερικού ανατρέπει τη διαλεύκανσή τους.
Ο Πέτρος Μάρκαρης παραμένει ένας από τους καλύτερους σύγχρονους αστυνομικούς συγγραφείς της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Και κάθε νέο μυθιστόρημά του, αποτελεί μία γενναιόδωρη χειρονομία προς όλους τους αναγνώστες. Κατά τα άλλα, η αφηγηματική δεινότητα, η αμεσότητα των σκηνών και των εικόνων, η σωστά υπολογισμένη δόση του σασπένς και η ζωντάνια των χαρακτήρων αποτελούν τις παραμέτρους μιας εξίσωσης που λειτουργεί υποδειγματικά. Ένα μυθιστόρημα περιπαιχτικό και κυνικό, που ισορροπεί επιδέξια ανάμεσα στον αποτροπιασμό και την ατράνταχτη λογική, για να μας υπενθυμίσει -εν τέλει- αυτό που ισχυρίζεται στον «Φάουστ» ο Γκαίτε: ότι δεν υπάρχουν δύο παραδοσιακά αντιθετικές δυνάμεις -το καλό και το κακό- οι οποίες αντιμάχονται η μία την άλλη. Για τον Γκαίτε, το κακό δεν είναι τίποτα άλλο παρά η άλλη όψη του καλού: ένα μέρος, δηλαδή, της υπόστασής του. Και για τον Μάρκαρη, επίσης…
ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΗ ΒΙΤΡΙΝΑ
Κόκκινο βασιλικό αίμα
Μετάφραση: Σοφία Τάπα
Εκδόσεις: Μεταίχμιο
Σελίδες: 444
Η Ρούμπι δεν έχει έρθει ποτέ αντιμέτωπη με κάποιον γρίφο που να μην μπορεί να λύσει. Μολονότι είναι γραφτό της να περάσει όλη την υπόλοιπη ζωή της ως υπηρέτρια της βασιλικής οικογένειας, το μυαλό της λαχταρά μια αληθινή πρόκληση. Όμως κανένας γρίφος δε θα μπορούσε να την προετοιμάσει για την απόφαση του βασιλιά λίγο πριν πεθάνει να τη χρίσει διάδοχο του θρόνου! Ριγμένη ξαφνικά μες στον λάκκο με τις οχιές, αναγκάζεται να διαχειριστεί ένα βασίλειο σε κρίση, την οργισμένη σύζυγο του νεκρού βασιλιά και τους τρεις υπερόπτες και εκνευριστικά όμορφους πρίγκιπες. Και τότε, λες και δεν της φτάνει ότι έχει μόλις στεφθεί βασίλισσα, ανακαλύπτει ένα σημείωμα που της άφησε ο βασιλιάς, στο οποίο ισχυρίζεται ότι τον δολοφόνησαν. Μιας και δεν ξέρει πλέον ποιον μπορεί να εμπιστευτεί, η Ρούμπι συνάπτει αβέβαιες συμμαχίες με καθέναν από τους πρίγκιπες. Κι ενώ ο χρόνος μετρά αντίστροφα, θα αντιμετωπίσει τη δυσκολότερη πρόκληση της ζωής της: να ανακαλύψει την αλήθεια προτού ο δολοφόνος βάλει στο στόχαστρο και την ίδια. Τα Παιχνίδια Κληρονομιάς στη βασιλική τους εκδοχή. Ένα πρωτότυπο θρίλερ που συνδυάζει μηχανορραφίες της βασιλικής αυλής, φονικές δολοπλοκίες και έρωτα.
Άντερσεν - Η τριλογία των δολοφόνων 1
Εκδόσεις: Ελληνικά γράμματα
Σελίδες: 366
Σήμερα τα ξημερώματα, σε εγκαταλελειμμένο νεοκλασικό στην Πλάκα, η αστυνομία και το Τμήμα Ανθρωποκτονιών έγιναν μάρτυρες σε ένα πρωτοφανές για τα δεδομένα της Ελλάδος έγκλημα. Στο κέντρο ενός δωματίου, καθισμένο σε μια ξύλινη κουνιστή καρέκλα, βρέθηκε ανδρικό σώμα αγνώστων στοιχείων, περίπου 35 ετών. Η δεξιά πλευρά του θύματος έφερε βαθιά θερμικά εγκαύματα, ενδεικτικά της έκθεσης σε υψηλή θερμοκρασία. Η αριστερή πλευρά είχε μετατραπεί πλήρως σε κέρινο ομοίωμα. Απέναντι από το θύμα ήταν τοποθετημένος ένας παλαιού τύπου καθρέφτης, το ραγισμένο γυαλί του οποίου θύμιζε περίτεχνο ιστό αράχνης. Το έγκλημα θεωρείται τελετουργικού χαρακτήρα και παραπέμπει στα εγκλήματα που έλαβαν χώρα πρόσφατα σε Δανία, Γερμανία, Γαλλία και Ιταλία - όλα με αναφορές σε παραμύθια του Άντερσεν. Όσο για τον βασικό ύποπτο για τους φόνους, είναι… νεκρός εδώ και 150 χρόνια. Ένα επιδέξιο θρίλερ που κρατάει αμείωτη τη συναισθηματική φόρτιση και αγωνία του αναγνώστη, μέχρι την τελευταία σελίδα.
Ο κονφορμίστας
Μετάφραση: Σταύρος Παπασταύρου
Εκδόσεις: Ελληνικά γράμματα
Σελίδες: 496
Τα βαθιά κρυμμένα μυστικά και η σιωπή είναι δεύτερη φύση για τον Μαρτσέλο Κλέριτσι, τον κεντρικό χαρακτήρα του «Κονφορμίστα», ενός από τα πιο πολυδιαβασμένα μυθιστορήματα του Αλμπέρτο Μοράβια, το οποίο ενέπνευσε την ομώνυμη διάσημη ταινία του Μπερνάρντο Μπερτολούτσι (1970). Ο Μαρτσέλο είναι ένας αντιπροσωπευτικός ήρωας της εποχής μας: θέλει να αναμειχθεί, να εξομοιωθεί με όλους τους άλλους ανθρώπους, ακριβώς επειδή από παιδί νιώθει διαφορετικός και τρέμει την κριτική τους. Επιχειρώντας μια καταβύθιση στον ψυχισμό αυτού του ήρωα, ο συγγραφέας φιλοτεχνεί τη συναρπαστική βιογραφία ενός άντρα που, σημαδεμένος από τη γονική παραμέληση, επιζητά με πάθος τη συμμόρφωση και την ενσωμάτωσή του στην κοινωνία, και παράλληλα περιγράφει με οξυδέρκεια την ταραχώδη εικοσαετία του ιταλικού φασισμού. Ένα σπουδαίο πολιτικό θρίλερ, γεμάτο υποβλητικό αισθησιασμό, αλλά και ένα αριστοτεχνικό ψυχογράφημα.
Οι πλινθοποιοί
Μετάφραση: Αγγελική Βασιλάκου
Εκδόσεις: Κλειδάριθμος
Σελίδες: 216
Τι μπορεί να συμβεί όταν η επιθυμία κυριεύει τους άνδρες δύο οικογενειών που τις χωρίζει μια παλιά έχθρα και που, παρ' όλα αυτά, μοιράζονται τις ίδιες προκαταλήψεις, τη μιζέρια και τη βία; Γιοι φτωχών και εγκαταλελειμμένων ανδρών, ο Μαρσιάνο Μιράντο και ο Παχαρίτο Ταμάι υιοθετούν το πατρικό μίσος ως δικό τους. Εκτελούν την ίδια χορογραφία και επαναλαμβάνουν τα ίδια λόγια. Η συνουσία, η μάχη, η πικρία. Ωστόσο, ακόμα και μέσα σε αυτές τις φαινομενικά άκαμπτες πολιτισμικές δομές, η αγάπη και η επιθυμία παίρνουν τις δικές τους μορφές. Σε αυτό το βιβλίο, η Almada Selva πλάθει με εξαιρετική ευαισθησία σύνθετους χαρακτήρες: ευφυείς, άγριους, απογοητευμένους, γεμάτους ζωντάνια, ακόμη και τρυφερούς. Ο ανδρικός κόσμος αποκαλύπτει σε αυτό το συγκλονιστικό μυθιστόρημα τα μυστικά του και θέτει υπό αμφισβήτηση τις αρχαϊκές του δομές. Η συγγραφέας αποφεύγει την επιείκεια, αλλά δεν τους καταδικάζει. Αφουγκράζεται τους διαλόγους τους, ξεδιπλώνει το τοπίο της ακτογραμμής όπου κατοικούν και αναπνέουν τον ζεστό αέρα της ατμόσφαιρας. Ανασυνθέτει τις ιστορίες τους και, ταυτόχρονα, τους δίνει την ελευθερία να τις αγνοήσουν.
