Ονείρου Οδύσσεια...

Ας ξεκινήσουμε από το τέλος, από την ετυμηγορία. Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν μοιάζει να εκμεταλλεύεται κάθε δευτερόλεπτο από την τρίωρη διάρκεια της για να επιβεβαιώσει ότι ο Όμηρος είναι ο μεγαλύτερος παραμυθάς όλων των εποχών και να εξηγήσει με τον πιο ευφάνταστο, εμπνευσμένο, τεχνολογικά άρτιο και πολυεπίπεδο φιλοσοφικά τρόπο γιατί 2.800 μετά η «Οδύσσεια» παραμένει μια σπουδαία και αξεπέραστη ιστορία επιβίωσης ενός ήρωα σε έναν κόσμο που συνεχώς μεταβάλλεται γύρω του, και κυρίως εντός του, μια ιστορία που ύμνησε την ανθρώπινη ευφυΐα όσο καμία άλλη. Ένας σκηνοθέτης που μέχρι τώρα έλεγε τις δικές του ιστορίες ή ακόμα κι αυτές που έπαιρνε έτοιμες τις έκανε δικές του και παρέδιδε αναγεννημένους ήρωες (βλέπε τριλογία Batman) στράφηκε στo ιερό δισκοπότηρο της δυτικής λογοτεχνίας, στο μέγα έπος της «Οδύσσειας».

Ο Νόλαν, ως άλλος πολυμήχανος Οδυσσέας της κινηματογραφικής τέχνης παίρνει τον θεμέλιο λίθο της αφήγησης του αρχαίου πολιτισμού, σκύβει από πάνω του με σχεδόν συγκινητικό σεβασμό και θαυμασμό για τις τομές που όρισε στην τέχνη της εξιστόρησης, για την μεγαλοσύνη του θέματος του και για τον πολυσύνθετο ήρωα του, και αξιοποιώντας στο έπακρο την τελευταία λέξη της τεχνολογίας γυρίζοντας ολόκληρη την ταινία με IMAX κάμερες σε φιλμ 70 χιλιοστών (που κατάφερε να τις κάνει αθόρυβες αφού αυτό ήταν το μεγάλο πρόβλημα στη χρήση σε σκηνές διαλόγων), κατασκευάζει ένα χορταστικό υπερθέαμα που μπορεί να υπερηφανεύεται για πολλές εκπληκτικές σεκάνς που θα μας ακολουθούν στο μέλλον ως κινηματογραφικές μνήμες και αναφορές και τελικά παραδίδει μια βιωμένη κινηματογραφική εμπειρία αντάξια του επικού της θέματος.

Μια ταινία που ναι μεν ανήκει στο είδος της περιπέτειας και με έντονα στοιχεία τρόμου κάτι που βλέπουμε για πρώτη φορά σε ταινία του Βρετανού σκηνοθέτη, αλλά είναι παράλληλα, από το πρώτο έως το τελευταίο πλάνο, φιλοσοφική και στοχαστική. Δε θυμάμαι άλλη ταινία που να σκάλισε τόσο βαθιά στο μεδούλι ενός ελληνικού μύθου, αυτού του μύθου, και πίσω από την ηρωική, και ναι ψυχαγωγική, περιπέτεια βιβλικών διαστάσεων να θέτει συνεχώς τα μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα που βασανίζουν ανθρώπους και ανθρωπότητα εις τους αιώνες των αιώνων. Τι σημαίνει ταυτότητα; Πώς αλλάζει ο άνθρωπος όταν χάνονται οι βεβαιότητες του; Πώς ορίζεται ο καλός ηγέτης; Από την ικανότητα να εμπνέει την πειθαρχία ή να παίρνει τις σωστές αποφάσεις; Τι σημαίνει πατρίδα; Και πώς γυρνά κανείς σε αυτή όταν ο κόσμος έχει αλλάξει δραματικά; Σε τι άραγε μπορεί να επιστρέψει κανείς όταν δεν είναι πια ο ίδιος άνθρωπος;

«Διαλύσαμε την ομορφιά του κόσμου στην Τροία...»

«Δεν είναι πάντα εύκολος ο γυρισμός» θα πει ο Οδυσσέας-Ματ Ντέιμον στην Πηνελόπη-Αν Χάθαγουεϊ, όταν πια ανταμώνουν μετά από είκοσι χρόνια σε μια πραγματικά συγκινητική στιγμή. Και δεν αναφέρεται μόνο στις φουρτουνιασμένες θάλασσες και τις κατάρες του Ποσειδώνα, ούτε μόνο σε μυθικά τέρατα, ανθρωποφάγους γίγαντες και μονόφθαλμους κύκλωπες, παραισθησιογόνους λωτούς ή ημίθεες ξελογιάστρες. Γιατί ο Οδυσσέας του Κρίστοφερ Νόλαν είδε για τι φριχτές πράξεις είναι ικανός ο άνθρωπος, είδε, όπως τον ακούμε να λέει, «δέκα χρόνια οργής να ξεχύνονται σε ένα βράδυ, όταν μπήκαμε στην Τροία, όταν παραβιάσαμε ό,τιδήποτε ιερό ανάμεσα στους ανθρώπους. Σαν να κάηκε ένας κόσμος ολόκληρος. Διαλύσαμε την ομορφιά του κόσμου...».

Γιατί ο Οδυσσέας του Κρίστοφερ Νόλαν δεν είναι μόνο ο ξακουστός βασιλιάς της Ιθάκης με τον κοφτερό νου, είναι ένας ήρωας που βασανίζεται από ηθικά και ψυχολογικά διλήμματα, από λάθος αποφάσεις, από το βάρος της ευθύνης για έναν πόλεμο που άφησε πίσω του όχι μόνο τα ξακουστά ανδραγαθήματα που μας έμαθε η «Ιλιάδα» αλλά στάχτες και πτώματα, εγκλήματα πολέμου όπως θα λέγαμε σήμερα. Αυτός ο Οδυσσέας σαν να παίρνει πάνω του τα κρίματα όλων των πολέμων, αφού χάρης στο δικό του τέχνασμα, τον Δούρειο Ίππο, πέρασαν οι Έλληνες πολεμιστές μέσα από τα απόρθητα τείχη της Τροίας.

Αυτή η «Οδύσσεια» είναι και θαραλλέα γιατί είναι και μια μεγαλοπρεπής, φαντασμαγορική και ξεκάθαρη αντιπολεμική ιαχή σε καιρούς πολεμικούς και εν μέσω πολέμων που παράλληλα, «εκμεταλλεύεται» την ιστορία του ανέστιου, χαμένου και για χρόνια περιπλανώμενου Οδυσσέα για να μας θυμίσει ότι ο καθένας μπορεί μια μέρα να βρεθεί μακριά από το σπίτι του, ξεριζωμένος από τον τόπο του, να πλέει σε άγνωστες θάλασσες, να βρεθεί σε νέους τόπους πρόσφυγας και μετανάστης, να μας θυμίσει ότι η έννοια της φιλοξενίας στην αρχαιότητα ήταν ιερή.

Ο αντιπολεμικός χαρακτήρας της ταινίας πάντως, είναι και μια ευθεία σύνδεση με την προηγούμενη ταινία του, το βραβευμένο με επτά Όσκαρ (ανάμεσα τους το καλύτερης ταινίας, σκηνοθεσίας, α' και β' ανδρικού ρόλου) «Οπενχάιμερ» που έδειχνε τον πατέρα της ατομικής βόμβας να καταρρέει ηθικά από τις τύψεις για το έργο του.

Ένας άνθρωπος που θέλει να γυρίσει στο σπίτι του

Ο Νόλαν δεν παρουσιάζει την αρχαιότητα ως κάτι πομπώδες και ξένο-ακόμα και η γλώσσα είναι σύγχρονη, «κανονική», μέχρι και fuck off (!) ακούμε κάποια στιγμή από το στόμα ενός μνηστήρα ενώ ο Οδυσσέας αναφέρεται σε μια σκηνή ως dad και όχι father του Τηλέμαχου- αλλά ως κάτι μεγαλειώδες, οπωσδήποτε μακρινό αλλά ταυτόχρονα και οικείο ακριβώς σαν τον Οδυσσέα-οποιοσδήποτε μπορεί να ταυτιστεί με κάποιον που θέλει να γυρίσει στο σπίτι του.

Δεν «ψάρωσε» από τη μεγαλοσύνη του ομηρικού έπους, ούτε «ευνουχίστηκε» από το κύρος της ελληνικής μυθολογίας, αλλά το αγκάλιασε με σεβασμό μελέτη, γνώση και προσοχή ώστε να παραδώσει μια ταινία κινηματογραφική εμπειρία που δεν βλέπουμε συχνά, περνώντας κι αυτός τη δική Οδύσσεια για να την γυρίσει: δεν κατέφυγε στην ασφαλή λύση των γυρισμάτων σε στούντιο αξιοποιώντας εφέ που λύνουν τα χέρια ενός σκηνοθέτη, αλλά έκανε γυρίσματα σε έξι χώρες (ανάμεσα τους και στην Ελλάδα), κατασκεύασε από την αρχή πλοία, τα ναύλωσε με τους ηθοποιούς του που πέρασαν τα πάνδειν, και τα έριξε στη θάλασσα, μπήκε στη σπηλιά του Κύκλωπα στην Πελοπόνησσο και έχτισε την Τροία στο Μαρόκο, βρήκε την Νέκυια του στην Ισλανδία, έκανε ένα νησί κοντά στη Σικελία την Ιθάκη του και να ΄ναι καλά τα 250 εκατ. του προυπολογισμού που είχε στη διάθεση του για τις συνολικά ενενήντα μία ημέρες γυρισμάτων.

«Είναι η Οδύσσεια. Έπρεπε να ήταν μια δύσκολη ταινία για να γυριστεί. Και ήταν», δήλωσε σε μια παρουσίαση αφοπλιστικά και με γνώθι σαυτόν ο Βρετανός σκηνοθέτης.

«Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον...»

Η ταινία ξεκινάει με το τραγούδι του Οδυσσέα που ραπάρει ο Τράβις Σκοτ σε ρόλο ραψωδού στο γλέντι που έχουν στήσει οι μνηστήρες οι οποίοι τρωγοπίνουν την περιουσία του βασιλιά τους που είναι χαμένος και ορέγονται τον θρόνο και την γυναίκα του. «Τραγούδησε μου μούσα....για ένα πρόσωπο, έναν στόλο, έναν πόλεμο, έναν άντρα, ένα τέχνασμα για να γκρεμιστούν τα τείχη της Τροίας...», τον ακούμε να λέει στακάτα και με ρυθμό. Ο Κρίστοφερ Νόλαν ήθελε να επισημάνει ότι η «Οδύσσεια» έρχεται από την παράδοση της προφορικής ποίησης, όπως και η ραπ που έχει τις ρίζες της στην κουλτούρα της αφηγηματικής τέχνης. Σε λίγο θα αρχίσει να αφηγείται ο Οδυσσέας, σε voice over, τις περιπέτειες του, τι τον κράτησε μακριά από την πατρίδα του τόσα χρόνια, όταν η Καλυψώ τον ρωτάει τι θυμάται λιγοστεύοντας τον λωτό που του έδινε κάθε μέρα για να ξεχνάει, αφού η θεά Αθηνά αποφασίζει ότι ήρθε η ώρα να επιστρέψει. Και μία από τις πρώτες εικόνες είναι αυτή του Δούρειου Ίππου στην παραλία της Τροίας.

Η μνήμη μεταβολίζεται σε αφήγηση και κάπως έτσι αρχίζει ένα αριστοτεχνικό μπρος-πίσω στην εξιστόρηση των γεγονότων, ένα δημιουργικό παιχνίδι με τον χώρο και τον χρόνο, από αυτά που μόνο ο μάστορας Κρίστοφερ Νόλαν του «Inception» μπορεί να κάνει, να διηγείται δηλαδή ιστορίες χωρίς να ακολουθεί γραμμική δομή αλλά χτίζοντας την αφήγηση πάνω στους χαρακτήρες και τεντώνοντας την έννοια του χρόνου στα άκρα, όπως τεντώνεται το βέλος στο ξακουστό τόξο του Οδυσσέα που έστησε την θανάσιμη παγίδα τους μνηστήρες.

Έχει πολλές αξιομνημόνευτες σκηνές-«ραψωδίες» αυτή η «Οδύσσεια» και αυτό οφείλεται φυσικά και στην εντυπωσιακή φωτογραφία του Χόιτε βαν Χοϊτέμα αλλά και στο πώς ενσωματώνει ο σκηνοθέτης στοιχεία τρόμου. Θα ξεχωρίσω όμως, δύο, με πρώτο το «επεισόδιο» με τον κύκλωπα Πολύφημο, για την μορφή του οποίου ο Νόλαν έχει πει ότι επηρεάστηκε από τον πίνακα του Φρανθίσκο Γκόγια «Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του» αλλά και από το πώς αντιμετωπίζει τα μυθικά πλάσματα ο Γκιγιέρμο Ντελ Τόρο στις ταινίες του.

Η σκηνή γυρίστηκε μάλιστα στο Σπήλαιο του Νέστορα στην Πύλο ενώ λίγο μετά στην εξέλιξη της πλοκής όταν ο βασιλιάς της Ιθάκης και το πλήρωμα του τρέχουν στην παραλία να σωθούν από τον κύκλωπα είναι σαν να βλέπεις πλάνα από την «Δουνκέρκη» του Νόλαν-αυτή την ταινία του μου έφερε στο μυαλό και μια ακόμα σκηνή στην Νέκυια όπου αυτή τη φορά τον Οδυσσέα καταδιώκουν τα φαντάσματα των πεθαμένων συντρόφων του.

Το δεύτερο είναι με την Κίρκη, ειδικά η σκηνή όπου η μάγισσα και μαγική Σαμάνθα Μόρτον με τα χέρια της πλάθει-μεταμορφώνει τα πρόσωπα των συντρόφων του Οδυσσέα σε γουρούνια, αφού τους έχει ταΐσει κάτι περίεργα στην όψη κρέατα που σαν να εισχωρούν μέσα στο σώμα τους. Όταν της ζητάει ο Οδυσσέας να τους επαναφέρει στην ανθρώπινη κατάσταση αυτή θα του πει ότι το έκανε γιατί βίασαν και λεηλάτησαν και τους αξίζει να είναι γουρούνια. Οι αντιπολεμικές «κραυγές» που λέγαμε παραπάνω...

Η τελευταία ώρα της ταινίας είναι μια ταινία από μόνη της. Η επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη και το παλάτι και μια αριστουργηματικά χορογραφημένη κινηματογραφική μονομαχία ανάμεσα στον Οδυσσέα και τους μνηστήρες θα μείνει στο μυαλό μας για καιρό.

Με φόρα για τα όσκαρ ο Ματ Ντέιμον

Την «Οδύσσεια» σηκώνει στους ώμους του ο Οδυσσέας του Ματ Ντέιμον, εντελώς ανθρώπινος και με τη μυθική διάσταση που του αναλογεί. Ας του στείλουν από τώρα το χρυσό αγαλματίδιο και μερικά ακόμη-πολλά όσκαρ αξίζουν στην ταινία, ξεκινώντας από τον ίδιο τον Νόλαν και καταλήγοντας στις τεχνικές κατηγορίες, όπως είναι ο σχεδιασμός κοστουμιών (5.300 κοστούμια έφτιαξε η ομάδα 400 ατόμων της σχεδιάστριας κοστουμιών Έλεν Μιρόζνικ).

Ο Οδυσσέας του Ντέιμον είναι πολυμήχανος με ευστροφία και διάνοια που τον σώζουν σχεδόν πάντοτε στο παρά πέντε, είναι αλαζόνας και βέβηλος-αψηφά τους ίδιους τους θεούς του Ολύμπου-είναι όμως, και ένας καταραμένος ήρωας που κάνει το πιο επίπονο ταξίδι αυτογνωσίας και μπορεί να μην ευχήθηκε στον δικό του πηγαιμό για την Ιθάκη «να 'ναι μακρύς ο δρόμος, γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις», όπως λέει ο Αλεξανδρινός ποιητής, αλλά αυτό του έλαχε, να δοκιμάσει τα όρια, τις αντοχές, την επιμονή και την πίστη του, κατακυριευμένος, μετά από ένα σημείο, από νόστο. Όλες τις λεπτές αποχρώσεις αυτών των χαρακτηριστικών τις φέρει αβίαστα ο Οδυσσέας του Ματ Ντέιμον σε μια δωρική ερμηνεία που τον κατατάσσει στη σφαίρα των σπουδαίων ηθοποιών.

Είχε δίκιο ο Κρίστοφερ Νόλαν που το προηγούμενο διάστημα, όποτε του δινόταν ευκαιρία, έστρεφε τον προβολέα στο καστ και μας προετοίμαζε για υποκριτικές εκπλήξεις, μία εκ των οποίων είναι η Πηνελόπη της Αν Χάθαγουεϊ, που μέχρι τώρα θεωρούσα ηθοποιό που είχε πιάσει το ταβάνι των ικανοτήτων της, με αυτό μάλιστα να μην είναι και ιδιαίτερα ψηλό. Η ερμηνεία της είναι χτισμένη πάνω στην αδικημένη πλευρά του χαρακτήρα της Πηνελόπης. Η «κληρονομιά» της ως πρότυπο της καρτερικής και πιστής συζύγου έχει σκιάσει τα πραγματικά δυναμικά χαρακτηριστικά της και την εφευρετικότητά της. Μην ξεχνάμε όμως ότι με δικό της τέχνασμα καθυστέρησε τρία ολόκληρα χρόνια τους μνηστήρες όταν τους έταξε ότι θα επιλέξει τον σύζυγο της αφού θα έχει ολοκληρώσει το νεκρικό σάβανο του πεθερού της, Λαέρτη, ξηλώντας κάθε βράδυ ό,τι ύφαινε το πρωί. Ο αργαλειός, και το τέχνασμα που ο νους της κατέβασε, γίνεται το δικό της όπλο επιβίωσης σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο.

Ο κύριος Spiderman, ο Τομ Χόλαντ δηλαδή, απέδειξε ως Τηλέμαχος ότι είναι έτοιμος από εδώ και πέρα να αναλάβει οποιονδήποτε ρόλο του προταθεί, ενώ ο Ρόμπερτ Πάτινσον χτίζει έναν αδίστακτο και σκοτεινό Αντίοχο στην καλύτερη ερμηνεία της καριέρας του. Η Σαρλίζ Θερόν, δεν παίζει την Καλυψώ, είναι η Καλυψώ, πανέμορφη και πλανεύτρα. Και δεν μπορώ να μην σχολιάσω το πόσο ωραίο είναι να βλέπεις την φυσική ομορφιά των γυναικών ηθοποιών χωρίς τους τόνους μακιγιάζ που μας έχουν συνηθίσει ανάλογες χολιγουντιανές παραγωγές. Τα μοναδικά ελληνικά που ακούγονται στην ταινία είναι από τον Γιάννη Κοκκιασμένο ο οποίος υποδύεται έναν ηλικιωμένο άντρα που μεταφέρει κακά μαντάτα στον Οδυσσέα. Σημαντική στιγμή για τον πολύ καλό ηθοποιό να βρεθεί σε τέτοια παραγωγή.

Στην επιβλητική ατμόσφαιρα της ταινίας έχει βάλει βεβαίως το μαγικό και (τρις) οσκαρικό του χέρι ο συνθέτης Λούντβιχ Γιόρανσον, ο οποίος, ακολουθώντας τις οδηγίες που του έδωσε ο Νόλαν, χρησιμοποίησε χάλκινα γκονγκ, αυλό και λύρα για να παραπέμπει σε ηχητικά σύμπαντα του αρχαίου κόσμου. Η μουσική είναι επική και θρηνητική, άλλες φορές ακούγεται σαν στοιχειωτική ανάσα που έρχεται από τα βάθη των αιώνων μέσα από αντίλαλο για να μας θυμίσει την παλαιότητα του ίδιου του έπους, κι άλλες φορές σαν χορδή τόξου που τεντώνεται-βασίζεται πάνω σε ένα θέμα τεσσάρων φθόγγων-για να μας θυμίζει και την καθοριστική λύση στο «επεισόδιο» με τους μνηστήρες στο παλάτι. Κανείς δε θα περάσει την δοκιμασία που έβαλε η Πηνελόπη, αφού μόνο ο Οδυσσέας μπορούσε να λυγίσει το τόξο του και στη συνέχεια να εκτοξεύσει το βέλος του κι αυτό να περάσει μέσα από τις οπές δώδεκα τσεκουριών στη σειρά.

Οι δοκιμασίες του Νόλαν

Και ο ίδιος ο Νόλαν πέρασε πολλές δοκιμασίες, όπως πλέον γνωρίζουμε από τα πολλά σχετικά δημοσιεύματα αφού η αντίστροφη μέτρηση για την έξοδο της ταινίας στις αίθουσες ξεκίνησε με το που ανακοινώθηκε ως ιδέα, χρίζοντας την μία από τις πιο πολυαναμενόμενες ταινίες στην ιστορία του κινηματογράφου που σημείωσε και ρεκόρ προπωλήσεων έναν ολοκληρο χρόνο πριν από την πρεμιέρα.

Ο σκηνοθέτης προχώρησε σε μια τολμηρή καλλιτεχνική επιλογή να μην γυρίσει σε στούντιο ή να αξιοποιήσει εφέ, αλλά έκανε γυρίσματα σε έξι χώρες (ανάμεσα τους και στην Ελλάδα), κατασκεύασε πλοία, τα ναύλωσε με τους ηθοποιούς του που πέρασαν τα πάνδεινα και τα έριξε στη θάλασσα, μπήκε στη σπηλιά του Νέστορα στην Μεσσηνία, έχτισε την Τροία στο Μαρόκο, βρήκε την Νέκυια του στην Ισλανδία και ένα νησί κοντά στη Σικελία έγινε η Ιθάκη του. Ας είναι καλά τα 250 εκατ. που είχε στη διάθεση του για τις συνολικά ενενήντα μία ημέρες γυρισμάτων και τα 600.000 μέτρα φιλμ που χρησιμοποίησε. «Είναι η Οδύσσεια. Έπρεπε να ήταν μια δύσκολη ταινία για να γυριστεί. Και ήταν», είπε αφοπλιστικά και με γνώθι σαυτόν σε μια συνέντευξη του. Dream big που λένε οι Αμερικάνοι. Κι αν δεν το κάνει ο Κρίστοφερ Νόλαν, τότε ποιός;

Κρίμα που κάποιοι στην χώρα μας θα σταθούνε στην ολιγόλεπτη εμφάνιση της μαύρης Ωραίας Ελένης, Λουπίτα Νιόγκο-που υποδύεται και την δίδυμη αδερφή της Κλυταιμνήστρα σε μια επίσης αστραπιαία εμφάνιση- επιλέγοντας την κοντόφθαλμη και προκατειλημμένη προσέγγιση σε ένα μυθολογικό, και όχι ιστορικό πρόσωπο, φέρνοντας στο πεδίο των πολιτισμικών μαχών κίβδηλα εθνικά διακυβεύματα.

Ο Κρίστοφερ Νόλαν επιλέγει να σταθεί στην αισιόδοξη πλευρά της Ιστορίας και κυρίως του μέλλοντος της ανθρωπότητας. «Νέα αυγή θα φωτίσει τον κόσμο και τα λάθη θα ξεχαστούν», λέει ο ράπερ Τράβις Σκοτ και είναι η στιγμή που ο Οδυσσέας έχει γυρίσει στην Ιθάκη όχι απλά γιατί βρήκε τον δρόμο του αλλά γιατί ήταν έτοιμος να ξαναβρεί την ομορφιά και την καλοσύνη του κόσμου (του).

Ο Κρίστοφερ Νόλαν καταθέτει τελικά τον δικό του κινηματογραφικό μύθο σε μια μυθολογία που ταξιδεύει ανά τους αιώνες με την ίδια δυναμική καθιστώντας σαφές ότι το ομηρικό έπος είναι μια μεταφορά για την πορεία μας στο χρόνο. Η «Οδύσσεια» βρήκε ένα αντάξιο, συναρπαστικό και επικό κινηματογραφικό ισοδύναμο του μεγαλείου της.