Πώς αποτυπώνεις την ουσία ενός ανθρώπου που επιθυμεί να παραμείνει ανώνυμος; Αυτό ήταν ένα από τα μεγαλύτερα στοιχήματα που αντιμετώπισε η Γαλλοαλγερινή φωτογράφος Camille Farrah Lenain στη σειρά της για τη ζωή των queer μουσουλμάνων στη Γαλλία. Στα κινηματογραφικά και ονειρικά πορτρέτα της, μια φιγούρα εμφανίζεται μερικώς καλυμμένη από ένα διάφανο ροζ πέπλο, κοιτάζοντας έναν περίτεχνο καθρέφτη. Σε άλλη εικόνα, ένα κοντινό πλάνο αποκαλύπτει το κάτω μέρος του σώματος ενός τρανς άνδρα, με μια κάθετη ουλή και το χέρι του να ακουμπά ήρεμα πάνω σε ένα παντελόνι με μοτίβα.
Οι φωτογραφίες αποτελούν μέρος του νέου φωτογραφικού βιβλίου της Lenain με τίτλο "Made of Smokeless Fire", που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Loose Joints Publishing. «Είναι σημαντικό για μένα να κατανοώ πλήρως τους ανθρώπους που φωτογραφίζω», ανέφερε η φωτογράφος για το εξαετές αυτό πρότζεκτ, στο οποίο συμμετείχαν περίπου 50 μέλη της LGBTQ+ κοινότητας από όλη τη Γαλλία, τα οποία αναφέρονται μόνο με το μικρό τους όνομα ή τα αρχικά τους.
Οι εικόνες συνοδεύονται από ποιητικά αποσπάσματα κειμένων των συμμετεχόντων, όπου μιλούν για την πίστη τους, τις επιθυμίες τους και τις αναμνήσεις τους. Κάποιοι έχουν διακόψει κάθε επαφή με τις οικογένειές τους, ενώ άλλοι έχουν προσπαθήσει να δημιουργήσουν δύσκολους δρόμους συμφιλίωσης. Οι εμπειρίες τους διαφέρουν σημαντικά, όπως και οι προσωπικές ιστορίες του καθενός.
Καθώς πολλοί αν και όχι όλοι από τους συμμετέχοντες προτιμούσαν να παραμείνουν μη αναγνωρίσιμοι, η Lenain στράφηκε στην πλούσια οπτική γλώσσα του Ισλάμ: χέρια διακοσμημένα με χένα, λευκά περιστέρια, το σύμβολο ελευθερίας των Αμαζίγ (ή Βερβέρων) και το επαναλαμβανόμενο μοτίβο του καπνού. Σε μία από τις εικόνες, μια νεαρή γυναίκα με τη λέξη «δικαιοσύνη» στα αραβικά ζωγραφισμένη στο μάγουλό της κοιτάζει αισθησιακά τον φακό, ενώ σύννεφα καπνού γεμίζουν το κάδρο.
Ο τίτλος του βιβλίου αναφέρεται στα τζιν (jinn), τα υπερφυσικά όντα που περιγράφονται στο Κοράνι ως «φτιαγμένα από άκαπνη φωτιά». «Είναι συνηθισμένη η αντίληψη ότι οι queer μουσουλμάνοι είναι έτσι επειδή έχουν κυριευτεί από τζιν, παρόλο που αυτές οι οντότητες δεν είναι ούτε καλές ούτε κακές», εξηγεί η Lenain. Όπως ακριβώς η λέξη «queer» έχει επαναπροσδιοριστεί τα τελευταία χρόνια, η φωτογράφος επιθυμεί το ίδιο και για τους LGBTQ+ μουσουλμάνους και για τον ίδιο τον όρο. «Όταν επανακτάς τη δική σου σχέση με τα τζιν, σταματάς να δίνεις δύναμη σε όσους τα χρησιμοποιούν εναντίον σου».
Ένας αγαπημένος θείος και ερωτήματα που έμειναν αναπάντητα
Η ιδέα για τη σειρά γεννήθηκε πριν από χρόνια, όταν η Lenain άκουσε μια ραδιοφωνική συνέντευξη με τον Ludovic-Mohamed Zahed, τον ομοφυλόφιλο ιμάμη από τη Μασσαλία που ίδρυσε το πρώτο συμπεριληπτικό τζαμί της Ευρώπης και αργότερα τη βοήθησε να βρει συμμετέχοντες για τα πορτρέτα της.
Όμως, το πρόσωπο που πραγματικά έβαλε σε κίνηση όλο το εγχείρημα ήταν ο αγαπημένος θείος της Lenain, ο Farid, ένας ομοφυλόφιλος άνδρας που ζούσε με HIV και έφυγε από τη ζωή το 2013. Ένα από τα οκτώ αδέλφια της μητέρας της, ο Farid ήταν ο άνθρωπος που κρατούσε ενωμένη την αλγερινή οικογένειά της στο Παρίσι. «Περνούσαμε τεράστιο μέρος του χρόνου μας μαζί σε οικογενειακά τραπέζια, γιορτάζοντας γενέθλια, Χριστούγεννα και το Eid», ανέφερε η Lenain σε διαδικτυακή συνέντευξή της από τη γκαλερί Solarium στη Μασσαλία, κατά την παρουσίαση του βιβλίου.
«Παρότι ήταν συχνά άρρωστος, είχε μια μοναδική λάμψη, γελούσε δυνατά, αγαπούσε τις κασέτες της Madonna, μας πείραζε συνεχώς και ήταν ο αγαπημένος αδελφός ή θείος όλων».
Μετά τον θάνατό του, η οικογένεια ανέθεσε στη Lenain να οργανώσει τις φωτογραφίες του και να ψηφιοποιήσει τα προσωπικά του αρχεία. Τότε άρχισε να θρηνεί για όλες εκείνες τις συζητήσεις που δεν θα μπορούσαν ποτέ να γίνουν. «Η ομοφυλοφιλία του δεν ήταν κάτι που με εξέπληττε», γράφει στο βιβλίο. Όμως, καθώς άρχισε να αναρωτιέται για τη δική της ταυτότητα, ένιωσε την ανάγκη να του θέσει ερωτήματα που δεν πρόλαβε ποτέ να του κάνει: «Πίστευες στον Θεό; Θα ένιωθες ότι έπρεπε να αποκαλύψεις στους γονείς σου ότι ήσουν ομοφυλόφιλος; Μπορούσες να νιώθεις ταυτόχρονα πλήρως ομοφυλόφιλος και Άραβας στη Γαλλία;»
Είναι απίθανο ο Farid να απαντούσε «ναι» σε αυτή την τελευταία ερώτηση. Παρότι η Γαλλία φιλοξενεί έναν από τους μεγαλύτερους μουσουλμανικούς πληθυσμούς στην Ευρώπη, οι queer μουσουλμάνοι συχνά παραμένουν αόρατοι, υποστηρίζει η Lenain, αναφερόμενη στη διάδοση της ρητορικής μίσους κατά των LGBTQ+ ανθρώπων αλλά και στην αυξανόμενη ισλαμοφοβία. Σύμφωνα με τις γαλλικές αρχές, πέρυσι σημειώθηκε σημαντική αύξηση των αντιμουσουλμανικών ενεργειών, σχεδόν 90% περισσότερες σε σχέση με το 2024.
«Στη Γαλλία υπάρχει ένα έντονο στίγμα ουσιαστικά πρόκειται για τη ρητορική της ακροδεξιάς αυτό το μίσος απέναντι στους μαύρους, τους Άραβες και τους ανθρώπους που είναι εμφανώς μουσουλμάνοι», λέει η Lenain, η οποία πλέον ζει στις ΗΠΑ, ανάμεσα στη Νέα Ορλεάνη και τη Νέα Υόρκη. «Για κάποιους ανθρώπους, το να υπάρχουν απλώς μέσα στην κοινωνία, στον δρόμο ή στον χώρο εργασίας, μπορεί να αποτελεί καθημερινή μάχη. Αν προστεθεί σε αυτό και ο σεξουαλικός προσανατολισμός ή η ταυτότητα φύλου, πολλοί αισθάνονται ότι αναγκάζονται να σωπάσουν».
Η εμπιστοσύνη πάνω απ’ όλα
Τα τελευταία χρόνια, η Lenain έχει παρουσιάσει αυτά τα πορτρέτα σε συνεργασία με οργανώσεις βάσης που στηρίζουν LGBTQ+ και μουσουλμανικές κοινότητες. «Φροντίζω πάντα όσοι έχουν μοιραστεί τον χρόνο και τις ιστορίες τους μαζί μου να συμμετέχουν ενεργά», εξηγεί, σημειώνοντας ότι αυτό μπορεί να σημαίνει τη συγγραφή κειμένων για το βιβλίο, τη συμμετοχή σε εκδηλώσεις ή την παρουσίαση της δουλειάς τους μαζί με τη δική της.
Η ίδια αναφέρει ως πηγή έμπνευσης δύο φωτογράφους και ακτιβίστριες της εικόνας: τη Nan Goldin και τη Zanele Muholi. Και οι δύο δημιούργησαν συλλογικότητες που αντίστοιχα αντιμετωπίζουν την κρίση των οπιοειδών και ενισχύουν την ορατότητα των μαύρων LGBTQ+ ανθρώπων στη Νότια Αφρική.
«Όπως και εκείνες, η δική μου διαδικασία ξεκινά πάντα από τη συλλογικότητα», εξηγεί η Lenain. «Η φωτογραφία στο παρελθόν έχει κατηγορηθεί ότι εκμεταλλεύτηκε περιθωριοποιημένες ομάδες, όμως μπορεί επίσης να αποτελέσει ένα ισχυρό εργαλείο θεραπείας και ενδυνάμωσης».
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσέγγισης της Lenain είναι το πορτρέτο ενός χεριού που εμφανίζεται πίσω από μια βαριά κόκκινη κουρτίνα, κρατώντας λευκές σαν μαργαριτάρια χάντρες προσευχής. Κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια του πρότζεκτ, το άτομο που απεικονιζόταν ζήτησε από τη φωτογράφο να αφαιρέσει την εικόνα. Παρότι δεν μπορούσε να αναγνωριστεί, ένιωθε ότι η φωτογραφία «συνδεόταν βαθιά με μια στιγμή στη διαδρομή του προς την αποδοχή της queer ταυτότητάς του μια διαδρομή ακόμη εύθραυστη, νέα και σε εξέλιξη».
Το άτομο που ποζάρει στη φωτογραφία αρχικά ζήτησε να αφαιρεθεί από τη σειρά, πριν τελικά αλλάξει γνώμη. Η Lenain θεωρεί ότι αυτή η αλλαγή αντανακλούσε την αυξανόμενη αυτοπεποίθησή του.
Αν και αρχικά η φωτογράφος στενοχωρήθηκε με την απώλεια της εικόνας, σεβάστηκε την απόφαση. «Οι άνθρωποι που φωτογραφίζω πρέπει να διατηρούν τον έλεγχο σχετικά με το πώς χρησιμοποιούνται οι εικόνες που δημιουργούμε μαζί», λέει. «Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να αφήνουμε χώρο και χρόνο για αλλαγές, συζητήσεις και εξέλιξη».
Τελικά, το άτομο αποφάσισε να συμπεριλάβει τη φωτογραφία στη σειρά, κάτι που η Lenain βλέπει ως ένα βήμα προς την πλήρη αποδοχή του εαυτού του.
Η Lenain αφιερώνει το βιβλίο στον θείο της Farid, στον Lamine, έναν φωτεινό άνθρωπο που συμμετείχε στο πρότζεκτ και έφυγε από τη ζωή κατά τη διάρκειά του, αλλά και σε όλα τα «queered και φυλετικοποιημένα σώματα σώματα που βρίσκονται σε μια κατάσταση μετάβασης».
Ορισμένες από τις πιο συγκινητικές εικόνες του βιβλίου δεν περιλαμβάνουν καν ανθρώπινη παρουσία. Όπως μια ζεστή, σχεδόν αιθέρια φωτογραφία ενός άδειου κτιρίου δίπλα στη θάλασσα, καλυμμένου με γκράφιτι, σε ένα προάστιο-λιμάνι έξω από τη Μασσαλία, μια περιοχή που έγινε γνωστή και από ζωγράφους του μεταϊμπρεσιονισμού, όπως ο Σεζάν.
Αυτό που αρχικά μοιάζει με νερό στο φόντο, στην πραγματικότητα είναι φωτισμένο ανώμαλο έδαφος.
«Στην πραγματικότητα δεν είναι νερό», αποκαλύπτει η Lenain, εξηγώντας ότι το άνοιγμα στον τοίχο πλαισιώνει ένα κομμάτι εδάφους που φωτίζεται από τον ήλιο. «Μου αρέσει όμως που πολλοί άνθρωποι το βλέπουν ως νερό είναι μια υπενθύμιση ότι αυτή η δουλειά δεν είναι μόνο ντοκιμαντέρ, αλλά προσκαλεί τους θεατές να χρησιμοποιήσουν τη φαντασία τους».
Τα παράθυρα και οι πόρτες αποτελούν επαναλαμβανόμενα μοτίβα στη σειρά και για τη Lenain συμβολίζουν «τη διαρκή κατάσταση μεταξύ δύο κόσμων που χαρακτηρίζει αυτές τις queer μουσουλμανικές εμπειρίες: το αν θα μείνει κάποιος μέσα, κρυμμένος αλλά ασφαλής, ή έξω, ελεύθερος αλλά αντιμέτωπος με πολλά εμπόδια και κρίσεις».
«Είναι επίσης η πύλη προς τους προγόνους μας, προς τον Farid, και ο χώρος ανάμεσα στον δικό μας κόσμο και το θείο».
Οι φωτογραφίες της Camille Farrah Lenain:
Πηγή: CNN
