Πόσο καλά γνωρίζουμε τελικά την πόλη στην οποία ζούμε; Τους δρόμους της, τα κτίριά της, τις πλατείες από τις οποίες περνάμε κάθε μέρα χωρίς να σηκώνουμε απαραίτητα το βλέμμα; Ξέρουμε την ιστορία της ή απλώς έχουμε συνηθίσει την παρουσία της γύρω μας ; Και αν αύριο εμφανιζόταν ένας ταξιδιώτης από το παρελθόν, θα αναγνώριζε την Κοζάνη που θα έβλεπε σήμερα; Θα ήξερε πού βρίσκεται ή θα χρειαζόταν κάποιον να του εξηγήσει τι συνέβη εδώ όλα αυτά τα χρόνια;
Αυτές είναι μερικές από τις ερωτήσεις που μοιάζει να θέτει, πριν ακόμη ξεκινήσει, ο «Κοζάνη, ένας φαντασιακός περίπατος». Μια παράσταση που δεν περιμένει από τον θεατή να καθίσει σε μια πλατεία και να κοιτάξει προς τη σκηνή, αλλά του ζητά να σηκωθεί και να περπατήσει. Να ξαναδεί την πόλη του, να σταθεί σε σημεία που ίσως έχει προσπεράσει εκατοντάδες φορές και να ακούσει ιστορίες που μπορεί να ήταν εκεί όλο αυτό το διάστημα, απλώς δεν είχε λόγο να τις ακούσει.
Η Πειραματική Σκηνή του ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης μεταφέρει το θέατρο έξω από το θέατρο και μετατρέπει την ίδια την πόλη σε σκηνικό, πρωταγωνιστή και μνήμη. Πρόκειται για ένα site specific εγχείρημα Θεάτρου της Κοινότητας, έναν περίπατο όπου το παρελθόν συναντά το παρόν και η πραγματική Κοζάνη μπλέκεται με εκείνη που μπορούμε να φανταστούμε.
Λίγο πριν από τις τελευταίες παραστάσεις, μιλήσαμε με τη σκηνοθέτρια για το πώς φτιάχνεις θέατρο μέσα σε μια πόλη, πόσο δύσκολο είναι να κάνεις τους κατοίκους της να την κοιτάξουν ξανά και, τελικά, αν υπάρχει περίπτωση να γνωρίζουμε την πόλη μας λιγότερο απ’ όσο νομίζουμε.
Τι μπορεί να μας αποκαλύψει η ίδια η Κοζάνη που δεν θα μπορούσε να μας αποκαλύψει μια παράσταση για την Κοζάνη, φτιαγμένη μέσα σε μια αθηναϊκή σκηνή; Η Κοζάνη είναι μια πόλη που, επειδή είναι σχετικά μικρή, μπορείς πολύ εύκολα να αισθανθείς ότι την ξέρεις. Ξέρεις τους δρόμους, τα μαγαζιά, τα κτίρια, τους ανθρώπους. Όμως, όταν αρχίσεις να περπατάς με διαφορετικό τρόπο και να ψάχνεις τι υπάρχει πίσω από αυτό που βλέπεις καθημερινά, ανακαλύπτεις έναν άλλο τόπο. Και αυτό δεν θα μπορούσε να γίνει το ίδιο αν δουλεύαμε σε μια αθηναϊκή σκηνή. Εδώ ο ίδιος ο τόπος είναι το υλικό της παράστασης. Οι δρόμοι, τα κτίρια, οι άνθρωποι, οι μνήμες, ακόμη και αυτά που έχουν χαθεί, είναι μέρος της δραματουργίας.
Ζούμε καθημερινά σε έναν τόπο, αλλά πόσο πραγματικά τον παρατηρούμε; Τι χρειάζεται για να τον δούμε ξανά σαν να είναι άγνωστος; Νομίζω ότι χρειάζεται πρώτα απ’ όλα να σταματήσεις να θεωρείς τα πράγματα δεδομένα. Να περπατήσεις λίγο πιο αργά και να κοιτάξεις αυτό που συνήθως προσπερνάς. Ένα κλειστό μαγαζί, για παράδειγμα, μπορεί να μην είναι απλώς ένα κλειστό μαγαζί. Μπορεί να έχει μέσα του μια ολόκληρη ιστορία. Υπήρχε ένα φαρμακείο που ήταν κλειστό για χρόνια και, όταν μπήκαμε μέσα, εξακολουθούσε να μυρίζει οινόπνευμα. Ξαφνικά ένα άδειο κατάστημα έγινε ένας χώρος μνήμης. Αυτό προσπαθήσαμε να κάνουμε: να δημιουργήσουμε τις συνθήκες ώστε να κοιτάξουμε ξανά αυτά που βρίσκονται μπροστά μας.
Υπάρχει κάποια ιστορία από το παρελθόν που, μέσα από την έρευνα, σας έκανε να δείτε διαφορετικά το παρόν; Η ιστορία της πόλης είναι πολύ πιο σύνθετη από την εικόνα που έχουμε σήμερα. Η Κοζάνη έχει μια σημαντική ιστορία από τον 16ο αιώνα, με εμπορικές σχέσεις και συνδέσεις με τα παραδουνάβια ηγεμονικά κέντρα. Υπήρξε μια περίοδος μεγάλης ανάπτυξης και πλούτου, που αποτυπώθηκε και στην αρχιτεκτονική της. Μετά βλέπουμε την πόλη να αλλάζει. Τα αρχοντικά αντικαθίστανται από πολυκατοικίες, οι κήποι πωλούνται, το κέντρο μετασχηματίζεται. Και μετά έρχεται ο σεισμός του 1995, που αποτελεί επίσης ένα πολύ σημαντικό σημείο στη σύγχρονη ιστορία της. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι ότι η πόλη δεν έχει μία ιστορία. Έχει πολλές ταυτόχρονες ιστορίες που συνεχίζουν να υπάρχουν η μία δίπλα στην άλλη.
Τι σημαίνει «φαντασιακός περίπατος»; Φαντάζεστε μια διαφορετική Κοζάνη ή μια διαφορετική ματιά πάνω σε αυτήν; Περισσότερο μια διαφορετική ματιά. Δεν θέλαμε να φτιάξουμε μια φανταστική πόλη που δεν υπάρχει. Θέλαμε να ανακαλύψουμε την πόλη που υπάρχει, αλλά πολλές φορές δεν τη βλέπουμε. Ο «φαντασιακός» έχει να κάνει με τη δυνατότητα να περάσεις από το πραγματικό στο πιθανό. Να κοιτάξεις ένα κτίριο και να φανταστείς τι υπήρχε εκεί παλιότερα, ποιοι άνθρωποι πέρασαν από αυτό, τι θα μπορούσε να υπάρξει στο μέλλον. Ο περίπατος γίνεται έτσι ένα ταξίδι ανάμεσα σε διαφορετικούς χρόνους.
Από όλο αυτό το υλικό - μαρτυρίες, κείμενα, ντοκουμέντα και χώρους - πώς αποφασίσατε τι θα γίνει μέρος της διαδρομής; Αυτό ήταν ίσως το πιο δύσκολο κομμάτι. Γιατί το υλικό ήταν πολύ περισσότερο από αυτό που μπορούσε να χωρέσει μια παράσταση. Έπρεπε να βρούμε εκείνες τις ιστορίες που μπορούσαν να συνομιλήσουν μεταξύ τους και να δημιουργήσουν μια διαδρομή. Δεν θέλαμε μια ξενάγηση στην ιστορία της Κοζάνης. Θέλαμε μια θεατρική εμπειρία. Έτσι, κάποια πράγματα έμειναν ως πληροφορία, άλλα έγιναν δράση, άλλα έγιναν ήχος, εικόνα ή απλώς μια στάση στον δρόμο.
Μπήκατε σε αυτή τη διαδικασία ως σκηνοθέτρια ή περισσότερο ως περιηγήτρια; Και τι ανακαλύψατε που άλλαξε την αρχική σας εικόνα; Μάλλον περισσότερο ως περιηγήτρια. Ήθελα να αφήσω τον εαυτό μου να μην ξέρει. Και αυτό είναι πολύ σημαντικό όταν δουλεύεις σε έναν τόπο που δεν είναι δικός σου. Δεν μπορείς να πας με την αίσθηση ότι ξέρεις τι πρέπει να πεις για την Κοζάνη. Πρέπει πρώτα να ακούσεις. Η συνεργασία με τη Φώφη Ζαγορίτου και τη Σόνια Κούτσιανου από τη fabric.art ήταν πολύ σημαντική ακριβώς γι’ αυτό. Είχαν ήδη μια σχέση με την πόλη και μια ερευνητική ματιά πάνω στον δημόσιο χώρο. Μέσα από την έρευνα, τις μαρτυρίες, τα κείμενα και τις συναντήσεις με ανθρώπους, άρχισε να δημιουργείται ένας άλλος χάρτης της πόλης.
Πώς μετατρέπεται το πραγματικό υλικό - οι μαρτυρίες, οι μνήμες, τα γεγονότα και τα τοπόσημα - σε θεατρική δραματουργία χωρίς να χάνει την αλήθεια του; Το θέατρο δεν χρειάζεται να αλλάξει ένα γεγονός για να το κάνει θεατρικό. Μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο το κοιτάζεις. Δουλέψαμε με τεχνικές θεάτρου-ντοκουμέντου, με προφορικές μαρτυρίες, τοπικά κείμενα, προσωπικές ιστορίες και στοιχεία της έρευνας. Όμως δεν θέλαμε να τα παρουσιάσουμε σαν μια σειρά πληροφοριών. Η δραματουργία προέκυψε από τις σχέσεις ανάμεσα σε αυτά τα υλικά. Από το τι μπορεί να σημαίνει σήμερα μια παλιά ιστορία, τι μπορεί να θυμηθεί ένας κάτοικος, τι μπορεί να φανταστεί ένας επισκέπτης.
Η παράσταση βασίζεται και στη συμμετοχή της τοπικής κοινότητας. Τι ήταν αυτό που θέλατε να ακούσετε από τους ανθρώπους της Κοζάνης και τι σας εξέπληξε περισσότερο; Ήθελα να ακούσουμε ιστορίες που δεν θα μπορούσαμε να βρούμε σε ένα βιβλίο. Προσωπικές μνήμες, μικρές ιστορίες, πράγματα που κάποιος θυμάται επειδή τα έζησε. Και αυτό που με συγκίνησε ήταν η γενναιοδωρία των ανθρώπων. Άνοιξαν σπίτια, καταστήματα, χώρους που ήταν κλειστοί. Μας έδωσαν αντικείμενα, πληροφορίες, αναμνήσεις. Ακόμη και κάτι τόσο απλό όσο ένα κατάστημα που άνοιξε εκτός του κανονικού του ωραρίου για να μας προσφέρει μια τυρόπιτα έγινε μέρος αυτής της εμπειρίας. Γιατί εκεί καταλαβαίνεις ότι η παράσταση δεν είναι κάτι που κάνουμε εμείς για την πόλη. Γίνεται μαζί με τους ανθρώπους της.
Όταν η σκηνή μεταφέρεται στον δρόμο, τι ρόλο αποκτά ο ίδιος ο δημόσιος χώρος; Ο δημόσιος χώρος παύει να είναι απλώς το φόντο και γίνεται ένας από τους πρωταγωνιστές. Ένα κτίριο, ένας δρόμος, μια πλατεία κουβαλούν μνήμη. Και όταν βάζεις μέσα σε αυτό το πραγματικό περιβάλλον θεατές και performers, συμβαίνει κάτι που δεν μπορεί να συμβεί μέσα σε μια συμβατική σκηνή. Ακόμη και ένα γκράφιτι που γράφει «Θρίλερ» μπορεί να αποκτήσει ξαφνικά δραματουργική σημασία. Δεν χρειάζεται να το έχεις σχεδιάσει εσύ. Είναι ήδη εκεί και συνομιλεί με αυτό που κάνεις.
Πώς σκηνοθετείς όταν γνωρίζεις εξαρχής ότι δεν μπορείς να ελέγξεις όλα όσα θα συμβούν; Δεν τα ελέγχεις. Και αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι. Μπορεί να περάσει ένα αυτοκίνητο, να αρχίσει να βρέχει, να υπάρχει μια εκδήλωση στην πλατεία, να ακούγεται μια μπάντα ή ένα soundcheck από κάπου αλλού. Όλα αυτά μπαίνουν μέσα στην παράσταση. Ο δρόμος είναι ένας ζωντανός οργανισμός. Άρα δεν μπορείς να σκηνοθετήσεις μόνο αυτό που θέλεις να συμβεί. Πρέπει να σκηνοθετήσεις και την πιθανότητα του απρόβλεπτου.
Ο θεατής δεν παρακολουθεί απλώς, αλλά περπατά, περιμένει, ακούει και κάποιες φορές συμμετέχει. Τι αλλάζει όταν το σώμα του γίνεται μέρος της δράσης; Αλλάζει σχεδόν όλη η σχέση με το θέατρο. Ο θεατής δεν είναι πια κάποιος που κάθεται απέναντι από μια εικόνα. Είναι μέσα σε αυτήν. Περπατάει, περιμένει, κοιτάζει, ακολουθεί, μπορεί να συναντήσει έναν άνθρωπο που δεν ανήκει στην παράσταση και για λίγα δευτερόλεπτα να μην ξέρει τι είναι μέρος του έργου και τι όχι. Το κοινό γίνεται ένα λειτουργικό σώμα. Και αυτό δημιουργεί μια διαφορετική μορφή συλλογικότητας.
Η διαδρομή απευθύνεται περισσότερο στον κάτοικο ή στον επισκέπτη που βλέπει την πόλη για πρώτη φορά; Νομίζω και στους δύο, αλλά για διαφορετικούς λόγους. Ο επισκέπτης έχει το πλεονέκτημα ότι δεν έχει ακόμη συνηθίσει τον τόπο. Ο κάτοικος, από την άλλη, έχει μέσα του μνήμες που μπορεί ξαφνικά να ενεργοποιηθούν. Μας ενδιέφερε πολύ αυτή η συνάντηση. Να μπορεί κάποιος που ζει εδώ να πει «αυτό δεν το είχα προσέξει ποτέ» και κάποιος που έρχεται για πρώτη φορά να αισθανθεί ότι μπαίνει λίγο πιο βαθιά σε έναν τόπο.
Ποια είναι τα πράγματα που η καθημερινή οικειότητα κάνει αόρατα; Νομίζω ότι κάνει αόρατους τους ανθρώπους και τις ιστορίες που βρίσκονται πίσω από τα πράγματα. Ένα κτίριο γίνεται απλώς «το παλιό κτίριο στη γωνία». Ένα μαγαζί που έκλεισε γίνεται μέρος του δρόμου. Ένας δρόμος γίνεται μια διαδρομή που κάνουμε μηχανικά. Όταν όμως αρχίζεις να ρωτάς ποιος έμενε εκεί, τι υπήρχε εκεί πριν, ποιοι άνθρωποι πέρασαν από εκεί, τότε ο χώρος ξαναποκτά βάθος.
Ποιος έχει τελικά το δικαίωμα να αφηγείται την ιστορία ενός τόπου; Δεν νομίζω ότι υπάρχει ένας άνθρωπος ή ένας θεσμός που έχει αυτό το δικαίωμα. Η ιστορία ενός τόπου ανήκει και σε αυτούς που έζησαν εκεί, και σε αυτούς που έφυγαν, και σε αυτούς που ήρθαν αργότερα. Ακόμη και οι άνθρωποι που έχουν μια πολύ προσωπική, ίσως και ασήμαντη εκ πρώτης όψεως, ανάμνηση αποτελούν μέρος της ιστορίας του. Γι’ αυτό και προσπαθήσαμε να μην κάνουμε μια «επίσημη» αφήγηση της Κοζάνης. Να αφήσουμε χώρο για πολλές φωνές.
Τι θα θέλατε να έχει αλλάξει στο βλέμμα του θεατή την επόμενη μέρα, όταν θα περάσει ξανά από έναν από τους δρόμους της διαδρομής; Θα ήθελα να μην μπορεί να περάσει από εκεί ακριβώς όπως πριν. Να θυμηθεί μια ιστορία, να κοιτάξει ένα κτίριο λίγο περισσότερο, να αναρωτηθεί τι υπήρχε εκεί παλιότερα ή τι θα μπορούσε να υπάρξει στο μέλλον. Αν την επόμενη μέρα κάποιος περπατήσει στον ίδιο δρόμο και αισθανθεί ότι κάτι έχει αλλάξει, όχι στον δρόμο αλλά μέσα στο δικό του βλέμμα, τότε νομίζω ότι η παράσταση έχει κάνει τη δουλειά της.
Υπάρχει ένας χώρος που, μετά από αυτή τη διαδικασία, δεν μπορείτε πια να δείτε με τον ίδιο τρόπο; Υπάρχουν αρκετοί. Αλλά σίγουρα το Αρχοντικό Βαμβακά είναι ένας από αυτούς. Είναι ένα κτίριο του 1757 και στο τέλος της διαδρομής γίνεται κάτι περισσότερο από ένα ιστορικό κτίσμα. Γίνεται ένας χώρος όπου συναντιούνται διαφορετικές χρονικότητες. Με το video mapping, η πρόσοψη μετατρέπεται ουσιαστικά σε μια επιφάνεια πάνω στην οποία μπορεί να εμφανιστεί η πόλη που χάθηκε αλλά και η πόλη που θα μπορούσε να υπάρξει. Και αυτό για μένα είναι πολύ σημαντικό: να μην τελειώνει η παράσταση με μια νοσταλγία για το παρελθόν, αλλά να αφήνει ανοιχτό και το ερώτημα του μέλλοντος.
Τελικά, μπορεί το θέατρο να ξανακάνει τον δημόσιο χώρο κοινό; Ναι, αλλά μόνο αν τον μοιραστεί πραγματικά. Το θέατρο μπορεί να δημιουργήσει μια προσωρινή κοινότητα ανθρώπων που περπατούν μαζί, κοιτάζουν μαζί, ακούν μαζί και για λίγο βλέπουν τον ίδιο τόπο διαφορετικά. Αυτό είναι και το πιο ουσιαστικό για μένα σε αυτή την παράσταση. Δεν θέλαμε απλώς να πάμε το θέατρο έξω από το κτίριο. Θέλαμε να ξανασυναντήσουμε τον δημόσιο χώρο ως έναν χώρο που ανήκει σε όλους μας.
«Κοζάνη, ένας φαντασιακός περίπατος»
Η παράσταση είναι παραγωγή της Πειραματικής Σκηνής του Δημοτικού Περιφερειακού Θεάτρου Κοζάνης και αποτελεί μια διαδραστική, περιπατητική, site-specific θεατρική περιήγηση στο κέντρο της πόλης. Η διάρκειά της είναι 80 λεπτά.
Σύλληψη ιδέας – Έρευνα: fabric.art – Φώφη Ζαγορίτου, Σόνια Κούτσιανου
Δραματουργία: η ομάδα
Σκηνοθεσία: Τζωρτζίνα Κακουδάκη
Βοηθός σκηνοθέτη: Συμεών Κωστάκογλου
Φώτα: Εύη Παπαμάρκου
Video mapping: Κωστής Εμμανουηλίδης
Αφίσα: Θεόδωρος Χλιάπας
Οργάνωση παραγωγής: fabric.art – Φώφη Ζαγορίτου, Σόνια Κούτσιανου
Εκτέλεση παραγωγής: Μελίτα Ασημοπούλου.
Τις διαδρομές οδηγούν: Φώφη Ζαγορίτου, Φωτεινή Κάργα, Σόνια Κούτσιανου, Συμεών Κωστάκογλου
Στον ρόλο της Ερμιόνης: Ελεάνα Γεωργιάδου
Μουσική συνοδεία: Δέσποινα Νταβατζή.
Συμμετέχουν οι σπουδαστές/ριες των θεατρικών εργαστηρίων του ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης: Έλενα Αγκιμπάλοβα, Βασιλική Βαλιάκα Αγκιμπάλοβα, Νάγια Βούρκα, Φωκίων Αλέξανδρος Γκαραβέλλας, Μάκης Ιωάννογλου, Ελένη Καρατουλιώτη, Καλούδα Κουκουλιάρα, Φρόσω Μπάγκα, Αλέξανδρος Μουτσιούνας Μπούσιος, Ιωάννα Παπαδοπούλου, Σοφία Παύλου, Ιάσων Πίπιλας και Σοφία Χαριτωνίδου.
Σημείο συνάντησης: Αρχοντικό Βαμβακά.
Τελευταίες παραστάσεις του «Κοζάνη, ένας φαντασιακός περίπατος» το Σάββατο/10.11, Κυριακή/11.10 και Δευτέρα/12.10 . Και τις τρείς μέρες στις 19:00
