Υπάρχουν σημαίες που ανεμίζουν ψηλά, επειδή από κάτω τους κάποιοι άνθρωποι έχουν μάθει να σκύβουν το κεφάλι. Και υπάρχουν άλλοι άνθρωποι που αγαπούν τόσο πολύ την πατρίδα, ώστε πρώτα κοιτούν το χρώμα του προσώπου σου κι ύστερα αποφασίζουν αν έχεις το δικαίωμα να σηκώσεις τη σημαία της, σαν να τους ανήκει ακόμα κι ο άνεμος που την κυματίζει διαχέοντας τις αξίες και τα ιδανικά της.
Η Λίσα Ιτόγια είναι μόλις 16 ετών. Τόσο μικρή, που ακόμα δεν έχει προλάβει να μάθει πόσα πράγματα θα της ζητήσουν να αποδείξει στη ζωή της, αλλά ταυτόχρονα τόσο ώριμη για να κληθεί να αποδείξει το πιο βασικό απ' όλα: ότι της ανήκει το σπίτι όπου γεννήθηκε. Ένα κορίτσι που μεγάλωσε στην Ελλάδα και φόρεσε το εθνόσημο στο στήθος. Ένα παιδί που μπήκε σε ένα γήπεδο μόνο για να παίξει μπάσκετ και βρέθηκε, χωρίς να το ζητήσει, στο εδώλιο μιας χώρας που κάποιοι επιμένουν να θεωρούν ιδιοκτησία τους.
Στο παρκέ, η Λίσα δείχνει το ταλέντο της. Στο διαδίκτυο ωστόσο, της ζήτησαν να δείξει και κάτι παραπάνω: το δικαίωμα να υπάρχει. Γιατί κάποιοι δεν είδαν αυτό που είναι: μια πρωταθλήτρια. Είδαν μια απειλή. Ένα λάθος που έπρεπε να διορθωθεί θεωρώντας ανερυθρίαστα πως το δικαίωμά της να φορέσει τη φανέλα της Εθνικής δεν ήταν αυτονόητο, αλλά κάτι που έπρεπε πρώτα να δικαιολογήσει.
Πώς όμως απειλεί την «ελληνικότητά» σου ένα κορίτσι που φοράει την ίδια φανέλα με τα άλλα παιδιά;
Η Λίσα καταδικάστηκε επειδή το πρόσωπό της δεν ταίριαζε με το πρόσωπο που έχουν αποφασίσει ότι πρέπει να έχει η Ελλάδα. Κάπου ανάμεσα σε ένα τρίποντο κι ένα τάιμ άουτ, κάποιοι αποφάσισαν πως το χρώμα της Ελλάδας είναι μόνο το λευκό - άντε και το απένταρο, αλλά περήφανο γαλάζιο. Ζητούν από τη Λίσα να αποδείξει ότι είναι Ελληνίδα, ενώ εκείνη το κάνει ήδη κάθε φορά που αγωνίζεται με το εθνόσημο. Εκείνοι, αντίθετα, το μόνο που προσφέρουν στην Ελλάδα είναι η ντροπή τους.
Έτσι λειτουργεί όμως πλέον ο ρατσισμός. Δεν χρειάζεται πια μπότες. Φορά avatar, κρατά κινητό και γράφει από τον καναπέ του. Δεν χρειάζεται στρατόπεδα. Του φτάνει μια σύνδεση στο ίντερνετ. Δεν χρειάζεται να φωνάζει από την πλατεία. Μπορεί να ψιθυρίζει μέσα από μια οθόνη και να πολλαπλασιάζεται σαν μούχλα στους τοίχους μιας κοινωνίας που κάνει πως δεν τη βλέπει. Επιστρατεύει το πιο σύγχρονο όπλο του πιο παλιού μίσους: ένα αόρατο, ανώνυμο, ατιμώρητο σχόλιο κάτω από μια ανάρτηση, γραμμένο βιαστικά, σχεδόν αδιάφορα, σαν να μην κοστίζει τίποτα. Σαν να έβρεξε λίγο μίσος στο διαδίκτυο και αύριο θα έχει λιακάδα. Κι όντως δεν κοστίζει τίποτα σε αυτόν που το γράφει. Κοστίζει σε ένα παιδί που έπρεπε να μάθει, πολύ πριν από την ώρα του, πως υπάρχουν άνθρωποι έτοιμοι να το μισήσουν για κάτι που δεν επέλεξε.
Ο πιο επικίνδυνος ρατσισμός άλλωστε είναι εκείνος που χαμογελά τις μέρες που δεν ενοχλείται και βγάζει τα δόντια του μόνο όταν κάποιος «διαφορετικός» τολμήσει να πετύχει περισσότερα απ' όσα του επέτρεψαν να ονειρευτεί. Αυτός που μισεί όποιον δεν χωράει σε ένα ψηφιδωτό εθνικισμού, βιολογικού ρατσισμού, μισογυνισμού, ομοφοβίας, λατρείας της καταστολής, περιφρόνησης των αδύναμων και νοσταλγίας για μια Ελλάδα που υπάρχει κυρίως στη φαντασία. Που θέλει μια κοινωνία μικρότερη από τον ίδιο τον φόβο του. Μια Ελλάδα κομμένη και ραμμένη στα μέτρα της προκατάληψής του.
Γιατί το εθνόσημο, για ορισμένους, δεν είναι σύμβολο μιας κοινότητας που μοιράζεται τόπο, μνήμες και όνειρα. Είναι φυλαχτό αποκλεισμού, μια πόρτα στην οποία μόνο κάποιοι εκλεκτοί έχουν το κλειδί, ενώ οι υπόλοιποι, ακόμα κι αν μεγάλωσαν στην ίδια γειτονιά, ακόμα κι αν έμαθαν τα ίδια τραγούδια στο σχολείο, καλούνται να στέκονται στο κατώφλι, περιμένοντας καρτερικά μια άδεια που ποτέ δεν θα τους δοθεί.
Και είναι τόσο εντυπωσιακό πόσο εύκολα ο ίδιος λόγος που διεκδικεί «αγάπη για την πατρίδα», αδυνατεί να αγαπήσει ένα παιδί το οποίο η ίδια η πατρίδα γέννησε. Λες και η ταυτότητα κληρονομείται μόνο μέσα από αίμα και ποτέ μέσα από βίωμα. Λες κι όποιος γεννήθηκε εδώ, μεγάλωσε εδώ, ονειρεύτηκε εδώ, χρωστά εξηγήσεις για το πόσο «δικός μας» τού επιτρέπεται να νιώθει.
Η Λίσα όμως δεν σιώπησε, ούτε ζήτησε ποτέ συγγνώμη για το ποια είναι. Απάντησε πως ήξερε τι άξιζε. Πως θα μπορούσε να είχε επιλέξει άλλη χώρα, αλλά επέλεξε τη δική μας. Πως η φανέλα δεν είναι δάνειο που της χαρίστηκε, αλλά κάτι που κέρδισε με σκληρή δουλειά, ιδρώτα και πάθος. Θύμισε σε όλους πόσο δικαιωματικά ανήκει εκεί που βρίσκεται. Δεν χρειάστηκε καν πολιτικό λόγο. Μόνο θάρρος δεκαέξι χρονών, κάτι που ντρόπιασε πολύ περισσότερο τους θύτες απ' όσο θα μπορούσε ποτέ μια καταδίκη.
Πρέπει όμως να είναι εξοργιστικά ενοχλητικό για όσους ζουν από το μίσος, να βλέπουν ένα παιδί να αρνείται να ντραπεί για την ύπαρξή του.
Γιατί το μίσος τρέφεται πάντα από τη σιωπή του θύματός του. Όταν αυτή η σιωπή σπάει, το μίσος μένει μόνο του, χωρίς αφήγημα να κρυφτεί πίσω του, χωρίς δικαιολογία να ντυθεί. Μένει απλώς αυτό που πάντα ήταν: μια χούφτα ανθρώπων που φοβούνται τόσο πολύ την αλλαγή, ώστε προτιμούν να πολεμούν ένα παιδί, παρά να αναγνωρίσουν πως ο κόσμος γύρω τους έχει αλλάξει χωρίς να τους ζητήσει την άδεια.
Αυτό είναι που πραγματικά δεν αντέχει ο ακροδεξιός λόγος: όχι την «απειλή» ενός ξένου σώματος στο γήπεδο, αλλά την αξιοπρέπεια που δεν του ζήτησε άδεια. Δεν αντέχει έναν άνθρωπο που στέκεται όρθιος μπροστά στην περιφρόνηση, καθώς όλη η θεωρία του βασίζεται στην υπόθεση ότι το θύμα θα σκύψει το κεφάλι. Κι όταν το θύμα δεν σκύβει, το μίσος μένει γυμνό, χωρίς άλλοθι, μπροστά στον καθρέφτη.
Έναν καθρέφτη που δείχνει κάτι πολύ πιο άσχημο από ένα κορίτσι με διαφορετικό χρώμα δέρματος. Δείχνει πόσο λίγο άνθρωπος έχει απομείνει. Αντικατοπτρίζει μια κοινωνία που, ενώ πανηγυρίζει για κάθε νίκη με τα ελληνικά χρώματα, δεν έμαθε ακόμα να αγκαλιάζει το ουράνιο τόξο που την ομορφαίνει. Δείχνει έναν εθνικισμό τόσο εύθραυστο, ώστε να νιώθει απειλούμενος από ένα παιδί με μια μπάλα στα χέρια.
Μέχρι όμως να φτάσει η στιγμή που θα κοιταχτούν όλοι αυτοί στον καθρέφτη και θα ανακαλύψουν πως, στην προσπάθειά τους να διώξουν όλους τους «ξένους», έθρεψαν ένα τέρας που κατάπιε την Ελλάδα, θα είναι πολύ αργά για να αναρωτηθούμε ποιος την πήρε. Θα την έχουμε ήδη παραδώσει μόνοι μας. Στους φόβους μας. Για τους άλλους, δεν χρειάζεται να είναι ρατσιστές για να είναι συνένοχοι. Αρκεί να ποτίζουν τον μύλο με την ανοχή τους και ο ρατσισμός θα ποτίζεται. Αρκεί να λένε «καταλαβαίνω τον προβληματισμό» για ανθρώπους που ο μόνος τους προβληματισμός είναι το χρώμα ενός δέρματος. Αρκεί να τον φωτίζουν με σιωπή για να ανθίσει γιατί η αγλωσσία όταν πρόκειται για μίσος, δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Είναι απόφαση.
Η Ελλάδα, αυτή στην οποία αναφέρεται η δεκαεξάχρονη Λίσα όταν λέει πως εδώ είναι το σπίτι της, δεν είναι η Ελλάδα του ρατσιστικού εσμού και των περήφανων πατριωτών στα social media που ξερνούν δηλητήριο. Είναι η Ελλάδα που τη μεγάλωσε, που της έμαθε τη γλώσσα, που την είδε να παίζει μπάσκετ σε γήπεδα επαρχιακά και σε αίθουσες χωρίς κόσμο, πολύ πριν κερδίσει την προσοχή που τώρα κάποιοι της αρνούνται με λύσσα. Είναι η Ελλάδα των συμπαικτριών της, των προπονητών της, των φίλων της κι όλων όσοι είδαν σε αυτήν όχι το χρώμα, αλλά το ταλέντο. Αυτή η Ελλάδα υπάρχει, μόνο που δεν φωνάζει τόσο δυνατά όσο εκείνη που μισεί.
Κι εδώ βρίσκεται ίσως η πιο σκληρή ειρωνεία: πως όσο πιο ψηλά ανεβαίνει ένα «διαφορετικό» παιδί, τόσο πιο δυνατά ακούγεται το μίσος γύρω του, σαν να είναι η ίδια η επιτυχία του που ενοχλεί περισσότερο κι από την ύπαρξή του. Λες και το πρόβλημα δεν ήταν ποτέ αν θα υπάρχει, αλλά αν θα λάμπει.
Πίσω ωστόσο από τη Λίσα δεν κρύβεται μόνο το μίσος για ένα μαύρο κορίτσι.
Υποβόσκει ένα παλιό καρκίνωμα που απλά μεταλλάχθηκε κι έμαθε να χρησιμοποιεί emoji. Η ίδια ανάγκη να αποφασίσει ποιος είναι «δικός μας» και ποιος όχι. Ποιος αξίζει δικαιώματα και ποιος πρέπει να παρακαλά γι΄ αυτά. Ποιος μπορεί να αγαπά την Ελλάδα και ποιος πρέπει πρώτα να αποδείξει ότι του επιτρέπεται να την αγαπά.
Κι έτσι, σιγά σιγά, η πατρίδα μετατρέπεται από κοινό σπίτι σε θυρωρείο. Με κάποιους να στέκονται στην είσοδο και να ελέγχουν πρόσωπα, ονόματα, χρώματα και καταγωγές.
Μόνο που αγνοούν μια μικρή λεπτομέρεια η οποία τους χαλάει το παραμύθι. Η Λίσα δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι είναι Ελληνίδα. Είναι Ελληνίδα. Δεν χρειάζεται να πάρει άδεια από κανέναν για να φορέσει τη φανέλα της. Εκείνοι που πρέπει να απολογηθούν είναι όσοι κοίταξαν ένα παιδί κι είδαν έναν ξένο.
Το εθνόσημο που φόρεσε δεν έγινε λιγότερο ελληνικό επειδή ακουμπούσε πάνω σε μαύρο δέρμα. Έγινε ακόμα πιο όμορφο. Μια χώρα δεν μεγαλώνει όταν μοιάζουν όλοι μεταξύ τους. Μεγαλώνει όταν η αγκαλιά της χωράει περισσότερους ανθρώπους, όσο διαφορετικοί κι αν είναι μεταξύ τους.
Αυτή είναι η Ελλάδα και ίσως αυτό να είναι που πραγματικά φοβίζει τους ρατσιστές. Όχι η Λίσα.
Η Ελλάδα που δεν παραμένει μυθολογικά παγωμένη σε μια εποχή που δεν υπήρξε ποτέ. Η Ελλάδα που μεγαλώνει ώστε να χωράει περισσότερους ανθρώπους απ' όσους είχαν προγραμματίσει να αγαπά.
Η Ελλάδα που δεν χρειάζεται την άδειά τους για να αλλάξει χωρίς να παύει να είναι Ελλάδα.
Η Ελλάδα όπου το παιδί ενός μετανάστη μπορεί να φορέσει τη φανέλα της, να σηκώσει το κεφάλι και να πει «είμαι από εδώ», χωρίς να χρειάζεται να περάσει από την εξεταστική επιτροπή των φυλετικών τους εμμονών.
Η Ελλάδα που δεν χρειάζεται να μοιάζει με εμάς για να είναι Ελλάδα, αλλά χρειάζεται μόνο να μην φοβάται τους ανθρώπους που την κάνουν μεγαλύτερη.
Κι όσο η Λίσα, με το σκούρο δέρμα και την ελληνική καρδιά, συνεχίζει να σκάει την μπάλα στο παρκέ, τόσο πιο ξεκάθαρα αποδεικνύεται πως το πρόβλημα δεν ήταν ποτέ το χρώμα της. Αλλά το πόσο σκοτεινές παραμένουν ακόμη μερικές αραχνιασμένες γωνιές στο υπόγειο της κοινωνίας μας, εκεί όπου η συνείδηση αφήσει τον επιθανάτιο ρόγχο της από κάποιους που εξακολουθούν να νομίζουν ότι η Ελλάδα τούς ανήκει αποκλειστικά, αντί να καταλάβουν, επιτέλους, πως τους ξεπέρασε.
Γιατί η Ελλάδα δεν είναι λευκή. Δεν είναι μαύρη. Δεν είναι ένα χρώμα. Είναι όλες οι ζωές που πέρασαν από πάνω της, όλες οι φωνές που ακούστηκαν μέσα της, όλοι οι άνθρωποι που έθαψαν τους νεκρούς τους στο χώμα της, όλοι όσοι αγάπησαν, εργάστηκαν, γέννησαν παιδιά, έμαθαν τη γλώσσα της, μύρισαν τα αρώματά της, κοίταξαν τον ουρανό της και κάποια στιγμή την αποκάλεσαν σπίτι.
Γιατί η πατρίδα δεν κληρονομείται από το χρώμα του δέρματος. Κληρονομείται από τις πράξεις. Κι αν κάποιος στα μάτια ενός δεκαεξάχρονου κοριτσιού που φορά το εθνόσημο βλέπει πρώτα έναν «ξένο», ίσως το πρόβλημα να μην βρίσκεται στο πρόσωπο που κοιτάζει. Αλλά στα μάτια του.
Γιατί η πιο επικίνδυνη σημαία δεν είναι αυτή που καίγεται. Είναι αυτή που υψώνεται τόσο ψηλά, ώστε να μην βλέπουμε πλέον τους ανθρώπους που βρίσκονται από κάτω της.
Και τελικά το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η Λίσα είναι αρκετά Ελληνίδα για εμάς. Αλλά αν εμείς είμαστε αρκετά άνθρωποι για εκείνη.
