Τραγουδούν το όνομά του, επευφημούν και χειροκροτούν — κι όμως, δεν είναι εκείνος το πιο κυρίαρχο πρόσωπο στην αίθουσα. Πάνω από το πλήθος που έχει συγκεντρωθεί για να ακούσει τον Γκάντι Άιζενκοτ, τον πρώην στρατηγό που αποτελεί τον βασικό υποψήφιο της αντιπολίτευσης στις ισραηλινές εκλογές που διεξάγονται σήμερα (27/10), δεσπόζει ένας άνθρωπος που απουσιάζει. Είναι εκείνος που ο Άιζενκοτ θέλει να αντικαταστήσει στην πρωθυπουργία, ο άνθρωπος που ανέλαβε για πρώτη φορά αυτό το αξίωμα πριν από τρεις δεκαετίες και το έχει διατηρήσει, με διακοπές, επί 19 από τα τελευταία 30 χρόνια. Είναι ο Μπενιαμίν Νετανιάχου.
Όπως είναι φυσικό, οι ομιλητές που προηγούνται του κεντρικού ομιλητή στη βραδινή συγκέντρωση στην ταπεινή πόλη Μοντιίν, στα μισά της διαδρομής μεταξύ Τελ Αβίβ και Ιερουσαλήμ, τονίζουν τις αρετές του Άιζενκοτ. Πρόκειται για γιο εργατικής οικογένειας Μαροκινών Εβραίων, ο οποίος ανέβηκε στην ιεραρχία μέχρι να γίνει αρχηγός του Γενικού Επιτελείου των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων και εισήλθε στην πολιτική μόλις πριν από τέσσερα χρόνια. Ωστόσο, κάθε πρόταση θα μπορούσε κάλλιστα να τελειώνει με δύο λέξεις που μένουν ανείπωτες: «σε αντίθεση με τον Μπίμπι».
Ακόμη και το όνομα του κόμματος του Άιζενκοτ, Yashar, που σημαίνει «ευθύς» ή «άμεσος», υποδηλώνει την αντίθεση με τον Νετανιάχου, ο οποίος θεωρείται από φίλους και εχθρούς εξίσου δεξιοτέχνης στις πιο σκοτεινές πολιτικές πρακτικές. Όταν ο Άιζενκοτ ζητά «μια χώρα χωρίς ψέματα», όταν κάνει λόγο για «υπευθυνότητα και ηγεσία διά του παραδείγματος», όταν προτείνει όρια θητειών αμερικανικού τύπου για το αξίωμα του πρωθυπουργού, «επειδή η εξουσία διαφθείρει», όλοι γνωρίζουν τι —και ποιον— εννοεί.
Τίποτε από αυτά δεν συνοδεύεται από ρητορική ένταση ή θεατρική επιτήδευση. Η έλλειψη χαρίσματος, όμως, απλώς υπογραμμίζει ότι ο Άιζενκοτ είναι από κάθε άποψη το αντίθετο του Μπίμπι. «Νομίζω ότι αυτό είναι πλεονέκτημα», μου είπε η 56χρονη Νόα Σαντέχ μετά τη συγκέντρωση της Τετάρτης. «Έχω κουραστεί από ανθρώπους που ξέρουν να μιλούν — όπως ο Μπίμπι. Χρειαζόμαστε κάποιον που θα κάνει τη δουλειά».
Όταν ο Ντέιβιντ Νάντλερ, 74 ετών, απόστρατος συνταγματάρχης που υπηρέτησε υπό τις διαταγές του Άιζενκοτ, αντιλήφθηκε έναν δημοσιογράφο με σημειωματάριο, επέμεινε να καταγράψω τη λέξη «ακεραιότητα», εξηγώντας: «Λέει κάτι, το εννοεί και θα το κάνει». Άλλη μία πρόταση που θα μπορούσε να τελειώνει με τις ίδιες σιωπηλές λέξεις: «σε αντίθεση με τον Μπίμπι».
Είναι δύσκολο να υπερτιμήσει κανείς την κυριαρχία του Νετανιάχου, όχι μόνο στην προεκλογική εκστρατεία, αλλά και στην ισραηλινή πολιτική και πολιτική κουλτούρα. Τα δύο στρατόπεδα σε αυτές τις εκλογές δεν είναι η Αριστερά και η Δεξιά, αλλά οι υποστηρικτές του Μπίμπι και οι αντι-Μπίμπι. Στο δεύτερο στρατόπεδο περιλαμβάνονται τουλάχιστον δύο πρόσωπα —ο πρώην πρωθυπουργός Ναφτάλι Μπένετ και ο Άβιγκντορ Λίμπερμαν, που γεννήθηκε στη Μολδαβία— των οποίων η φυσική πολιτική θέση βρίσκεται στην εθνικιστική Δεξιά. Και οι δύο συνεργάστηκαν στενά κάποτε με τον Νετανιάχου, προτού έρθουν σε θεαματική ρήξη μαζί του.
Σχεδόν κάθε πολιτικός είτε προσδιορίζεται είτε αυτοπροσδιορίζεται σε σχέση με τον Νετανιάχου. Ο Άιζενκοτ παρουσιάζει τον εαυτό του ως το αντίδοτο, αλλά ακόμη κι αν ακούσει κανείς την προεκλογική επιχειρηματολογία της ακροδεξιάς, διαπιστώνει ότι όλα περιστρέφονται γύρω από τον πρωθυπουργό.
Ο Νετανιάχου μοιάζει με καρότσι σούπερ μάρκετ, λέει ο Γισάι Φλάισερ, μέλος του κόμματος Otzma Yehudit («Εβραϊκή Ισχύς») του Ιταμάρ Μπεν-Γκβιρ, απευθυνόμενος σε μια ομάδα περίπου 30 ορθόδοξων ψηφοφόρων σε αίθουσα μελέτης στο Μπετ Σεμές, το βράδυ της Πέμπτης. «Έχει την τάση να πηγαίνει προς τα αριστερά, οπότε πρέπει να τον τραβάς προς τα δεξιά».
Ο Φλάισερ υποστηρίζει την ίδρυση ακόμη περισσότερων εβραϊκών οικισμών στη Δυτική Όχθη, για να μην αναφερθεί κανείς στην εγκατάσταση οικισμών στη Γάζα. Ζητά τη δημιουργία «υπουργείου μετανάστευσης», που θα ενθαρρύνει την «εθελοντική» αποχώρηση των Παλαιστινίων, την επιβολή της θανατικής ποινής, ακόμη σκληρότερη μεταχείριση των Παλαιστίνιων κρατουμένων και τη διάθεση περισσότερων όπλων και πυρομαχικών σε Εβραίους Ισραηλινούς πολίτες. Όλα αυτά, όμως, εντάσσονται στο πλαίσιο της ενίσχυσης της αποφασιστικότητας ενός νέου κυβερνητικού συνασπισμού υπό τον Νετανιάχου. Στη Δεξιά, ο Μπεν-Γκβιρ ανεβαίνει σαν το φεγγάρι, αλλά ο Νετανιάχου εξακολουθεί να είναι ο ήλιος.
Ως έναν βαθμό, αυτό οφείλεται στη μακρά του παρουσία στην πολιτική σκηνή. Οφείλεται, όμως, και στην αμείωτη ικανότητά του να καθορίζει την πολιτική ατζέντα. Ακόμη και σε αυτές τις εκλογές, έχει ορίσει το πεδίο πάνω στο οποίο διεξάγεται η μάχη. Η τελευταία αφισοκόλλησή του προσφέρει στους ψηφοφόρους μια επιλογή με ομοιοκαταληξία: «Yamin», που σημαίνει Δεξιά, ή «Falastin», δηλαδή Παλαιστίνη.
Στη δεξιά πλευρά βρίσκεται, φυσικά, το δικό του πρόσωπο μαζί με την ισραηλινή σημαία. Στην άλλη πλευρά εμφανίζονται οι ηγέτες των κομμάτων της αντιπολίτευσης, μεταξύ των οποίων ο Μπένετ και ο Λίμπερμαν, οι οποίοι αντιτίθενται κατηγορηματικά σε ένα παλαιστινιακό κράτος. Γύρω τους βρίσκονται δύο επικεφαλής κομμάτων που εκπροσωπούν τους Παλαιστίνιους πολίτες του Ισραήλ, οι οποίοι αποτελούν περίπου το ένα πέμπτο του πληθυσμού της χώρας. Το μήνυμα δεν είναι διόλου διακριτικό: ψηφίστε εμένα ή θα πάρετε τους Άραβες.
Πράγματι, τις τελευταίες εβδομάδες της προεκλογικής εκστρατείας κυριαρχεί το ερώτημα αν το αντι-Νετανιάχου μπλοκ των εβραϊκών ισραηλινών κομμάτων —το οποίο, σύμφωνα με τις τρέχουσες προβλέψεις, αναμένεται να συγκεντρώσει μεγαλύτερη υποστήριξη από το στρατόπεδο του Νετανιάχου, χωρίς όμως να εξασφαλίσει την απόλυτη πλειοψηφία στην Κνεσέτ— θα καταλήξει σε κάποια κοινοβουλευτική συμφωνία με τα κυρίως αραβικά κόμματα. Τα περισσότερα από αυτά, ιστορικά, ούτε έχουν συμμετάσχει σε ισραηλινές κυβερνήσεις ούτε έχουν προσκληθεί να το κάνουν.
Με τη στήριξη ενός τμήματος των μέσων ενημέρωσης που υποστηρίζει ανοιχτά και ένθερμα τον Νετανιάχου —με χαρακτηριστικότερο το Channel 14, που φιλοδοξεί να γίνει το ισραηλινό αντίστοιχο του Fox News— ο πρωθυπουργός έχει καταφέρει να φέρει τους αντιπάλους του σε θέση άμυνας.
Μια σπάνια εξαίρεση σε αυτό το μοτίβο σημειώθηκε μόλις αυτή την εβδομάδα, όταν ο Γινόν Μάγκαλ, φανατικά πιστός στον Νετανιάχου και παρουσιαστής του Channel 14, χαρακτήρισε τον Άιζενκοτ «μαϊμού» επειδή είναι Μαροκινός. Η ρατσιστική προσβολή ήταν τόσο χονδροειδής, ώστε αν η Αριστερά είχε χρησιμοποιήσει αντίστοιχο χαρακτηρισμό για έναν πολιτικό της Δεξιάς, ο Νετανιάχου θα κατήγγελλε από την κορυφή των στεγών τον ελιτισμό των Ασκεναζίμ — παρότι ο ίδιος είναι, φυσικά, προνομιούχο τέκνο της ελίτ των Ασκεναζίμ.
Είναι χαρακτηριστικό ότι, ενώ οι ομιλητές που προηγήθηκαν του Άιζενκοτ στη συγκέντρωση της Μοντιίν αναφέρθηκαν στο σχόλιο περί «μαϊμούς», ο ίδιος δεν το έθιξε. Για τους θαυμαστές του, αυτό ήταν δείγμα αξιοπρέπειας: ενός ανθρώπου που δεν θέλει να ακολουθήσει τους αντιπάλους του στον βούρκο. Για τους αμφισβητίες του, ήταν ένδειξη ότι πρόκειται για πολιτικό που εξακολουθεί να παίζει σύμφωνα με τους κανόνες του μαρκησίου του Κουίνσμπερι — χωρίς να αντιλαμβάνεται πλήρως τι, ή μάλλον ποιος, βρίσκεται απέναντί του.
Για έναν εξωτερικό παρατηρητή, το πιο αινιγματικό ερώτημα σχετικά με αυτές τις ισραηλινές εκλογές είναι το εξής: πώς γίνεται να είναι τόσο αμφίρροπες; Πώς είναι δυνατόν οι δημοσκοπήσεις να δείχνουν τα δύο στρατόπεδα, το φιλο-Νετανιάχου και το αντι-Νετανιάχου, να βρίσκονται σχεδόν ισόπαλα;
Στο εξωτερικό, πολλοί θα δυσκολεύονται να κατανοήσουν πώς ο Νετανιάχου εξακολουθεί να διεκδικεί την εξουσία, δεδομένης της καταστροφής που προκάλεσε η κυβέρνησή του στη Γάζα, ισοπεδώνοντας μεγάλο μέρος της περιοχής και σκοτώνοντας περισσότερους από 70.000 Παλαιστινίους, ακόμη κι αν, σύμφωνα με το Ισραήλ, το ένα τρίτο από αυτούς ήταν μαχητές της Χαμάς.
Αλλά και στο εσωτερικό του Ισραήλ, όπου οι συνέπειες του πολέμου για τους κατοίκους της Γάζας συζητούνται πολύ σπάνια, παραμένει εξίσου αινιγματικό το γεγονός ότι ο Νετανιάχου είναι σοβαρός διεκδικητής της νίκης σε αυτές τις εκλογές, πόσο μάλλον ότι θα μπορούσε να επικρατήσει.
Ξεκινώντας από το πιο θεμελιώδες δεδομένο, η μεγαλύτερη καταστροφή στην ιστορία της χώρας συνέβη επί των ημερών του. Οι σφαγές αμάχων στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023, στο μουσικό φεστιβάλ Nova και σε μια σειρά κιμπούτς στον νότο, παραμένουν νωπές στη μνήμη. Αυτοκόλλητα με τα πρόσωπα όσων σκοτώθηκαν εκείνη την ημέρα καλύπτουν στάσεις λεωφορείων και σιδηροδρομικούς σταθμούς από τη μία άκρη της χώρας στην άλλη.
Όπως είπε ο Όντεντ Λεβί, ο οποίος ψήφισε τον Νετανιάχου το 2022 αλλά βρέθηκε στο πλήθος που παρακολούθησε την ομιλία του Άιζενκοτ στη Μοντιίν: «Όποιος ήταν πρωθυπουργός τότε είναι υπεύθυνος. Πρέπει να φύγει. Και μόνο γι’ αυτόν τον λόγο χρειαζόμαστε αλλαγή».
Ωστόσο, τα προβλήματα δεν σταματούν εκεί. Ο Νετανιάχου υποσχέθηκε έναν πόλεμο που θα κατέστρεφε και θα εξάλειφε τη Χαμάς. Αυτό δεν συνέβη. Αντίθετα, το Ισραήλ κατέστρεψε τη δική του διεθνή φήμη, με αποτέλεσμα να απομονωθεί και να μετατρέπεται ταχύτατα σε κράτος-παρία. Ο Νετανιάχου υποσχέθηκε επίσης να εξαλείψει την πυρηνική απειλή του Ιράν, κάτι που επίσης δεν συνέβη.
Προστίθεται σε όλα αυτά το «δικαστικό πραξικόπημα» των μηνών πριν από τις 7 Οκτωβρίου, όταν ο Νετανιάχου επιχείρησε να αποδυναμώσει τον περιορισμό της εξουσίας του που αντιπροσώπευε το Ανώτατο Δικαστήριο, διχάζοντας έτσι το Ισραήλ. Ακολουθεί το σκάνδαλο Qatargate, στο οποίο στενοί συνεργάτες του κατηγορούνται ότι έλαβαν χρήματα από την Ντόχα με αντάλλαγμα την ενίσχυση της εικόνας του Κατάρ. Μαζί με τη συνεχιζόμενη δίκη του για διαφθορά, όλα αυτά καθιστούν ακόμη πιο μυστηριώδες το γεγονός ότι ο Νετανιάχου δεν θεωρήθηκε πολιτικά τελειωμένος εδώ και πολύ καιρό.
Κάθε εξήγηση ξεκινά από την αφοσίωση της εκλογικής του βάσης, η οποία έχει οικοδομηθεί επί τρεις δεκαετίες. Η υποστήριξή της παραμένει ακλόνητη, ανεπηρέαστη ακόμη και από τις αναφορές ότι ο Νετανιάχου είχε λάβει αξιόπιστες προειδοποιήσεις για επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου και δεν έδρασε.
Ο πρωθυπουργός διατηρεί αυτή την υποστήριξη χάρη στη διαρκή ικανότητά του να διαμορφώνει μια αφήγηση σύμφωνα με την οποία, στην περίπτωση της 7ης Οκτωβρίου, όλοι οι άλλοι φταίνε εκτός από τον ίδιο. Ισχυρίζεται ότι οι επικεφαλής του στρατού και των υπηρεσιών πληροφοριών τον κράτησαν στο σκοτάδι, είτε από ανικανότητα είτε για κάτι ακόμη πιο σκοτεινό. Πρόκειται για αβάσιμο ισχυρισμό που προωθείται από τον «μηχανισμό δηλητηρίου» του, δηλαδή τα μέσα ενημέρωσης και τους υποστηρικτές του στο διαδίκτυο.
Παράλληλα, παραμένει ένας εξαιρετικά ικανός πολιτικός χειριστής, τόσο επιδέξιος στην τακτική του «διαίρει και βασίλευε», ώστε πολλοί θεωρούν πιθανό να διαχειριστεί τους κοινοβουλευτικούς συσχετισμούς το πρωί της Τετάρτης πολύ καλύτερα από οποιονδήποτε αντίπαλό του.
Αυτή η προοπτική, ωστόσο, έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις, η ένταση των οποίων γίνεται αισθητή ακόμη και χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από το Ισραήλ. Στις αίθουσες αναχωρήσεων των αεροδρομίων σε όλο τον κόσμο μπορεί κανείς να συναντήσει Ισραηλινούς που ζουν στο εξωτερικό, πολλούς από αυτούς φιλελεύθερους και κοσμικούς, οι οποίοι επιστρέφουν στην πατρίδα τους για να ψηφίσουν την Τρίτη.
Το διαπίστωσα προσωπικά, ταξιδεύοντας με ένα αεροπλάνο γεμάτο ανθρώπους που θεωρούσαν καθήκον τους να επιστρέψουν και να ψηφίσουν για να απομακρύνουν τον Νετανιάχου από την εξουσία. Πρόκειται για μια ομάδα που δεν καταγράφεται στις δημοσκοπήσεις και, ποιος ξέρει, σε μια εκλογική αναμέτρηση που μπορεί να κριθεί από την τύχη μόλις μίας από τις 120 έδρες της Κνεσέτ, ίσως αποδειχθεί καθοριστική.
Η ίδια αποφασιστικότητα ήταν ορατή και στην επίσημη τελετή στην Ιερουσαλήμ την Πέμπτη, με αφορμή την επέτειο της δολοφονίας, το 1995, του πρώην πρωθυπουργού Γιτζάκ Ράμπιν. Ο Ράμπιν εξακολουθεί να μνημονεύεται ως ένας επίδοξος ειρηνοποιός, ο οποίος δολοφονήθηκε προτού καταστεί δυνατή η επίτευξη μιας διαρκούς συμφωνίας με τους Παλαιστινίους.
Η τελετή δεν είχε μεγάλη προσέλευση. Ο Νετανιάχου απουσίαζε και έστειλε έναν υπουργό χαμηλής βαθμίδας. Ήταν δελεαστικό να εκλάβει κανείς την εικόνα αυτή ως ακόμη μία απόδειξη της δεξιάς στροφής του Ισραήλ τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, στην εποχή του Μπίμπι. Οι εξέχουσες προσωπικότητες της παλιάς ισραηλινής Αριστεράς είχαν συγκεντρωθεί σε έναν τόπο ταφής.
Κι όμως, ο Γιαΐρ Γκολάν, επικεφαλής των Δημοκρατών, του κόμματος που διαδέχθηκε πολιτικά το κόμμα του Ράμπιν, απέρριψε τέτοιου είδους εκτιμήσεις. Πρώην στρατηγός που υπηρέτησε μαζί με τον Άιζενκοτ και ήρωας της 7ης Οκτωβρίου, καθώς εκείνη τη μοιραία ημέρα οδήγησε το αυτοκίνητό του προς τον νότο για να σώσει ανθρώπους, ο Γκολάν μου είπε:
«Είμαι αισιόδοξος. Ποτέ δεν πήγα στη μάχη σκεπτόμενος “εντάξει, θα σκοτωθώ, θα τραυματιστώ”. Όχι. Θα νικήσω και θα νικήσουμε».
Ο Γκολάν πιστεύει μάλιστα ότι ο ίδιος και οι υπόλοιποι ηγέτες της αντιπολίτευσης μπορούν να συμφωνήσουν στην έναρξη «κάποιας μορφής περιφερειακής, στρατηγικής διαδικασίας, ώστε να εξασφαλιστεί μακροπρόθεσμη ασφάλεια». Δεν χρησιμοποίησε τις λέξεις «ειρηνευτική διαδικασία», αλλά το νόημα των λόγων του ήταν σαφές.
Η λέξη «ειρήνη» έχει αποκτήσει αρνητική χροιά για πολλούς Ισραηλινούς, καθώς συνδέεται με κινήσεις όπως η αποχώρηση από τη Γάζα το 2005, την οποία ο Νετανιάχου και οι σύμμαχοί του έχουν καταφέρει να παρουσιάσουν ως ένα από τα πρώτα βήματα που οδήγησαν στην 7η Οκτωβρίου.
Κι όμως, η έννοια της ειρήνης δεν έχει εξαφανιστεί. Νωρίτερα μέσα στην εβδομάδα έγινε viral ένα βίντεο που έδειχνε δεκάδες νέους Ισραηλινούς να χορεύουν και να τραγουδούν το Shir LaShalom («Τραγούδι για την Ειρήνη») σε ένα μουσικό φεστιβάλ στην έρημο Νεγκέβ. Πρόκειται για τον ύμνο των ειρηνευτικών προσπαθειών της δεκαετίας του 1990 και το τελευταίο τραγούδι που είχε ερμηνεύσει ο Ράμπιν προτού πυροβοληθεί, καθώς αποχωρούσε από μια ειρηνευτική συγκέντρωση πριν από 31 χρόνια.
Ναι, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ισοπαλία και, ναι, ο Νετανιάχου είναι ένας πολιτικός μάγος. Ωστόσο, η εικόνα και οι φωνές αυτών των νέων ανθρώπων, όπως και οι ουρές των Ισραηλινών που επιβιβάζονται σε πτήσεις επιστροφής στην πατρίδα τους, έχουν προσφέρει σε τουλάχιστον ένα μέρος της ισραηλινής κοινωνίας την ελπίδα ότι μπορεί να έρχεται η αλλαγή — και ότι η εποχή του Μπίμπι ίσως, επιτέλους, πλησιάζει στο τέλος της.
Το διακύβευμα των εκλογών
Οι κάλπες άνοιξαν το πρωί της Τρίτης στο Ισραήλ, για μία από τις σημαντικότερες εκλογικές αναμετρήσεις στην ιστορία της χώρας. Οι ψηφοφόροι καλούνται και πάλι να απαντήσουν σε ένα γνώριμο ερώτημα: πρέπει ο Μπενιαμίν Νετανιάχου, ο μακροβιότερος πρωθυπουργός της χώρας, να παραμείνει στην εξουσία;
Σχεδόν κάθε πρόσφατη εκλογική αναμέτρηση έχει μετατραπεί σε δημοψήφισμα για τον Νετανιάχου. Αυτή τη φορά, πολλοί Ισραηλινοί θεωρούν ότι η επιλογή έχει μεγαλύτερες συνέπειες από ποτέ: δεν αφορά μόνο το ποιος θα ηγηθεί της χώρας, αλλά και την κατεύθυνση προς την οποία αυτή οδεύει.
Πρόκειται για την πρώτη εθνική εκλογική αναμέτρηση μετά την επίθεση υπό την ηγεσία της Χαμάς, στις 7 Οκτωβρίου 2023, τη φονικότερη αποτυχία ασφαλείας στην ιστορία του Ισραήλ, καθώς και μετά τους πολέμους που ακολούθησαν στη Γάζα, τον Λίβανο και το Ιράν. Οι συγκρούσεις κινητοποίησαν μεγάλο μέρος της ισραηλινής κοινωνίας και στη συνέχεια ενέτειναν τη διεθνή απομόνωση της χώρας.
Για πολλούς ψηφοφόρους, αυτές οι εκλογές αποτελούν την πρώτη ευκαιρία να αξιολογήσουν την ηγεσία που βρισκόταν στο τιμόνι κατά τις αποτυχίες της 7ης Οκτωβρίου, να αποφασίσουν ποιος πρέπει να ηγηθεί της χώρας εν μέσω συγκρούσεων και ποιος θα επωμιστεί το βάρος της αυξημένης στρατιωτικής θητείας.
Η απερχόμενη κυβέρνηση του Νετανιάχου —η πρώτη εδώ και δεκαετίες που ολοκλήρωσε πλήρη τετραετή θητεία— βασίστηκε σε ακροδεξιούς και υπερορθόδοξους εταίρους, οι οποίοι ώθησαν το Ισραήλ προς μια περισσότερο εθνικιστική και θρησκευτική κατεύθυνση από ποτέ άλλοτε.
Ο Νετανιάχου έγινε ο πρώτος εν ενεργεία πρωθυπουργός του Ισραήλ που παραπέμφθηκε σε δίκη με κατηγορίες διαφθοράς, ενώ η κυβέρνησή του προωθούσε μια αναδιάρθρωση του δικαστικού συστήματος με στόχο την αποδυνάμωση του Ανώτατου Δικαστηρίου και άλλων θεσμικών μηχανισμών ελέγχου της εξουσίας. Η προσπάθεια αυτή πυροδότησε μαζικές διαδηλώσεις το 2023.
Το διακύβευμα των εκλογών της Τρίτης είναι αν το Ισραήλ θα συνεχίσει να κινείται προς μια εθνικιστική, συντηρητική και θρησκευτική κατεύθυνση ή αν θα αλλάξει πορεία. Η απάντηση ενδέχεται να μην είναι σαφής για εβδομάδες, λόγω του τρόπου με τον οποίο σχηματίζονται οι κυβερνητικοί συνασπισμοί στο Ισραήλ. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι ούτε το μπλοκ του Νετανιάχου ούτε η αντιπολίτευση είναι πιθανό να εξασφαλίσουν αυτοδύναμη πλειοψηφία. Έτσι, οι εκλογές μπορεί να πυροδοτήσουν την επόμενη πολιτική κρίση της χώρας αντί να την επιλύσουν.
Ποιοι είναι οι υποψήφιοι και ποιος προηγείται;
Οι Ισραηλινοί ψηφίζουν κομματικούς συνδυασμούς και όχι μεμονωμένους υποψηφίους. Σε μια κοινωνία διχασμένη ως προς την εθνικότητα, τη θρησκεία, την εθνοτική καταγωγή και την ιδεολογία, αυτό οδηγεί σε ένα πολυπληθές εκλογικό πεδίο.
Δεκάδες κομματικοί συνδυασμοί κατατίθενται σε κάθε εκλογική αναμέτρηση, αλλά μόνο όσοι ξεπεράσουν το εκλογικό όριο του 3,25% εξασφαλίζουν έδρες και εισέρχονται στην Κνεσέτ, το ισραηλινό κοινοβούλιο των 120 εδρών. Τη Δευτέρα, 36 κόμματα διεκδικούσαν την ψήφο των πολιτών.
Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι 11 έως 13 κόμματα αναμένεται να ξεπεράσουν το όριο, ενώ οι έδρες κατανέμονται με σύστημα αναλογικής εκπροσώπησης.
Τα δύο μεγαλύτερα κόμματα είναι το δεξιό Λικούντ του Νετανιάχου και το Yashar, ένα νέο κεντρώο κόμμα με επικεφαλής τον Γκάντι Άιζενκοτ, πρώην αρχηγό του Γενικού Επιτελείου των ισραηλινών ενόπλων δυνάμεων, ο οποίος έχει αναδειχθεί στον βασικό αντίπαλο του πρωθυπουργού.
Η τελευταία δημοσκόπηση του Channel 12 δίνει στον Άιζενκοτ την πρώτη θέση με 23 έδρες, έναντι 21 του Λικούντ, αν και άλλες δημοσκοπήσεις καταγράφουν διαφορετικά αποτελέσματα. Στο φιλοκυβερνητικό Channel 14, το Λικούντ προβλέπεται να εξασφαλίσει 30 έδρες και ο Άιζενκοτ περίπου 20.
Στις απευθείας συγκρίσεις για το ποιος είναι καταλληλότερος για πρωθυπουργός, ο Άιζενκοτ προηγείται σταθερά του Νετανιάχου.
Ωστόσο, η ανάδειξη ενός κόμματος στην πρώτη θέση δεν αρκεί για να κερδίσει την εξουσία. Για τον σχηματισμό κυβέρνησης απαιτούνται 61 έδρες και κανένα κόμμα δεν έχει καταφέρει ποτέ να εξασφαλίσει μόνο του αυτή την πλειοψηφία. Γι’ αυτό, η εκλογική βραδιά συνήθως επιλύει ελάχιστα ζητήματα. Η πραγματική μάχη αφορά τους αριθμητικούς συσχετισμούς για τον σχηματισμό συνασπισμού, μια διαδικασία που μπορεί να διαρκέσει ημέρες, εβδομάδες ή ακόμη και μήνες.
Οι περισσότερες δημοσκοπήσεις δίνουν στο μπλοκ του Νετανιάχου, το οποίο αποτελείται από το Λικούντ, δύο ακροδεξιά κόμματα υπό τον Μπεζαλέλ Σμότριτς και τον Ιταμάρ Μπεν-Γκβιρ και δύο υπερορθόδοξα κόμματα, συνολικά 49 έως 55 έδρες — αριθμό μικρότερο από τις 61 που απαιτούνται για την πλειοψηφία.
Η αντιπολίτευση, αν και φαίνεται ισχυρή στα χαρτιά, είναι βαθιά κατακερματισμένη. Στα δεξιά του Άιζενκοτ βρίσκονται τα κόμματα του πρώην πρωθυπουργού Ναφτάλι Μπένετ και του πρώην υπουργού Άμυνας Άβιγκντορ Λίμπερμαν, ενώ στα αριστερά του βρίσκεται το κόμμα Δημοκρατικοί, υπό τον Γιαΐρ Γκολάν. Ο Μπένετ και ο Λίμπερμαν δεν έχουν υποστηρίξει επισήμως τον Άιζενκοτ και διατηρούν και οι δύο φιλοδοξίες να αναλάβουν την πρωθυπουργία.
Σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, οποιαδήποτε εναλλακτική κυβέρνηση θα χρειαζόταν πιθανότατα τη στήριξη ή την αποχή των αραβικών κομμάτων. Αρκετοί ηγέτες της αντιπολίτευσης, ωστόσο, έχουν αποκλείσει κάθε συνεργασία μαζί τους.
Καθώς κανένα στρατόπεδο δεν διαθέτει σαφή πλειοψηφία, όλα τα ενδεχόμενα παραμένουν ανοιχτά: πολιτικό αδιέξοδο, κυβέρνηση μειοψηφίας, κυβέρνηση εθνικής ενότητας ή ακόμη και νέες εκλογές.
Τι θα μπορούσε να κρίνει το αποτέλεσμα;
Καθώς κανένα από τα δύο μπλοκ δεν προβλέπεται να επικρατήσει με άνεση, το αποτέλεσμα μπορεί να κριθεί από μικρές διαφορές: ποια μικρά κόμματα θα ξεπεράσουν το όριο του 3,25% και πόσες ψήφοι θα κατευθυνθούν σε κόμματα που δεν θα το καταφέρουν, με αποτέλεσμα οι ψήφοι αυτές να μην εκπροσωπηθούν στο κοινοβούλιο.
Η συμμετοχή στις εκλογές έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς μερικές χιλιάδες ψήφοι μπορεί να καθορίσουν αν ένα κόμμα θα μείνει εντελώς εκτός κοινοβουλίου, αν θα εξασφαλίσει έδρες ή ακόμη και αν θα αναδειχθεί σε ρυθμιστή που θα σπάσει το αδιέξοδο μεταξύ των δύο μπλοκ και θα αναδιαμορφώσει τον πολιτικό χάρτη.
Καθοριστική μπορεί να αποδειχθεί η συμμετοχή των Αράβων ψηφοφόρων. Οι Παλαιστίνιοι πολίτες του Ισραήλ, οι οποίοι αποτελούν περίπου το 20% του πληθυσμού, παραδοσιακά ψηφίζουν σε χαμηλότερα ποσοστά από τον εθνικό μέσο όρο. Στις εκλογές του 2022, η συμμετοχή των Αράβων έφτασε το 53,2%, έναντι 70,6% στο σύνολο του εκλογικού σώματος.
Αυτή τη φορά, οι δημοσκόποι αναμένουν ότι η συμμετοχή τους θα ξεπεράσει το 60%. Μια τέτοια εξέλιξη θα ανέβαζε τον πήχη για τα μικρά κόμματα και θα δυσκόλευε την επιβίωσή τους.
Ο κυβερνητικός συνασπισμός του Νετανιάχου περιλαμβάνει αρκετά μικρά κόμματα που κινδυνεύουν να μην εισέλθουν στην Κνεσέτ. Ανάμεσά τους βρίσκονται το κόμμα Θρησκευτικός Σιωνισμός του Σμότριτς και ένα νέο δεξιό κόμμα υπό τον Όφερ Βίντερ, έναν γνωστό απόστρατο στρατηγό.
Τα περισσότερα κόμματα της αντιπολίτευσης βρίσκονται με ασφάλεια πάνω από το εκλογικό όριο. Ωστόσο, ένα ακόμη νέο, μικρό κόμμα, που συνδυάζει την ατζέντα των εφέδρων με οικονομικές προτεραιότητες και δεν έχει δεσμευτεί να στηρίξει κάποιο μπλοκ, συγκεντρώνει στις δημοσκοπήσεις ποσοστά κοντά στο 3,25%.
Ένας ακόμη παράγοντας που συγκεντρώνει την προσοχή είναι οι Ισραηλινοί που ζουν στο εξωτερικό. Το Ισραήλ δεν επιτρέπει την ψήφο από το εξωτερικό, με εξαίρεση το διπλωματικό προσωπικό. Τα επίσημα στοιχεία δείχνουν ότι περισσότερο από το 11% των 7,3 εκατομμυρίων εγγεγραμμένων ψηφοφόρων —περίπου 810.000 άνθρωποι— ζουν εκτός της χώρας.
Χιλιάδες σχεδιάζουν να ταξιδέψουν αεροπορικώς στο Ισραήλ για να ψηφίσουν αυτοπροσώπως, αριθμός που θα μπορούσε ενδεχομένως να επηρεάσει το αποτέλεσμα.
Για ποια ζητήματα ψηφίζουν οι Ισραηλινοί;
Σε μια χώρα που έχει βιώσει χρόνια πολέμου, η ασφάλεια και η απόδοση ευθυνών αποτελούν ισχυρούς παράγοντες που επηρεάζουν την εκλογική συμπεριφορά. Ωστόσο, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι το κόστος ζωής αποτελεί επίσης μία από τις βασικές ανησυχίες πολλών ψηφοφόρων, ιδίως των νεότερων.
Σύμφωνα με την τελευταία δημοσκόπηση του Channel 12, το 21% των Ισραηλινών θεωρεί την οικονομία και το κόστος ζωής το σημαντικότερο ζήτημα ενόψει των εκλογών. Ακολουθούν η στρατολόγηση των υπερορθόδοξων Εβραίων με 17%, η αποτυχία της 7ης Οκτωβρίου με 14% και ο πόλεμος με το Ιράν με 10%.
Η εικόνα διαφέρει αισθητά ανάλογα με το πολιτικό στρατόπεδο. Μεταξύ των ψηφοφόρων του κυβερνητικού συνασπισμού του Νετανιάχου, ο πόλεμος με το Ιράν βρίσκεται στην πρώτη θέση των ανησυχιών, με 21%. Αντίθετα, μεταξύ των ψηφοφόρων της αντιπολίτευσης, κυριαρχεί η αποτυχία της 7ης Οκτωβρίου, με 28%.
Έρευνα του Σεπτεμβρίου από το ερευνητικό κέντρο Achord του Εβραϊκού Πανεπιστημίου έδειξε ότι το 58% των ψηφοφόρων ηλικίας 22 έως 34 ετών θεωρεί πως το κόστος ζωής και οι τιμές των κατοικιών θα καθορίσουν την ψήφο του, ενώ το 36% ανέφερε ζητήματα ασφάλειας.
Παρά τα στοιχεία αυτά, η οικονομία δεν είχε βρεθεί στο επίκεντρο της προεκλογικής εκστρατείας μέχρι το περασμένο Σαββατοκύριακο, όταν ο Νετανιάχου την ανέδειξε σε βασικό θέμα της πολιτικής ατζέντας.
Σε συνέντευξή του στο Channel 10, αφιερωμένη στην οικονομία, ο Νετανιάχου αναφέρθηκε στο κύμα διεθνούς καταδίκης των ισραηλινών οικισμών στη Δυτική Όχθη και δήλωσε ότι το Ισραήλ πρέπει να προετοιμαστεί για πιθανές διεθνείς τραπεζικές κυρώσεις, αναπτύσσοντας «μια οικονομία που θα μπορεί να τις παρακάμπτει».
Όπως είπε, εξετάζονται η χρήση κρυπτονομισμάτων και η τεχνολογία blockchain, ενώ ο ίδιος έχει ζητήσει την εκπόνηση σχεδίου για την αντιμετώπιση του ενδεχομένου.
Η συνέντευξη προκάλεσε έντονες επικρίσεις προς τον Νετανιάχου από οικονομολόγους, μεταξύ των οποίων και μια σπάνια δημόσια επίπληξη από την Τράπεζα του Ισραήλ. Η κεντρική τράπεζα απέρριψε ανοιχτά την πρόταση, δηλώνοντας ότι «τα κρυπτονομίσματα δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως μέσο παράκαμψης των κυρώσεων».
Οι βασικοί αντίπαλοι του Νετανιάχου παρουσίασαν την πρότασή του ως ένδειξη ότι ο ίδιος αναμένει πως το Ισραήλ θα βρεθεί ακόμη πιο απομονωμένο. Ο Γκάντι Άιζενκοτ χλεύασε την ιδέα, αποκαλώντας την «BibiCoin» και χαρακτηρίζοντάς την «απειλή για την εθνική ασφάλεια». Κατηγόρησε, επίσης, τον Νετανιάχου ότι σχεδιάζει να «διαλύσει την ισραηλινή οικονομία για τις επόμενες γενιές».
Πώς θα επηρεάσουν την ψήφο η 7η Οκτωβρίου και ο πόλεμος στη Γάζα;
Ο Νετανιάχου έχτισε την πολιτική του καριέρα ως υπέρμαχος μιας αυστηρής πολιτικής ασφάλειας. Ωστόσο, ήταν πρωθυπουργός στις 7 Οκτωβρίου, όταν η Χαμάς παραβίασε τα σύνορα του Ισραήλ, σκοτώνοντας περισσότερους από 1.200 Ισραηλινούς και μεταφέροντας 251 ομήρους στη Γάζα.
Ο ίδιος έχει αρνηθεί να αναλάβει προσωπικά την ευθύνη και έχει απορρίψει τα αιτήματα για τη σύσταση κρατικής εξεταστικής επιτροπής που θα διερευνήσει τις αποτυχίες ασφαλείας. Οι αντίπαλοί του έχουν αναδείξει την απουσία λογοδοσίας σε κεντρικό θέμα της προεκλογικής εκστρατείας.
Ο πόλεμος έχει επηρεάσει και την προσωπική ιστορία του Άιζενκοτ. Ο γιος του, Γκαλ, 25 ετών, σκοτώθηκε πολεμώντας στη Γάζα τον Δεκέμβριο του 2023. Η απώλεια αυτή ενισχύει την απήχησή του στους ψηφοφόρους που δίνουν προτεραιότητα στην ασφάλεια.
Άλλα κόμματα έχουν εντάξει στα ψηφοδέλτιά τους μέλη οικογενειών που έχασαν συγγενείς τους, καθώς και συγγενείς πρώην Ισραηλινών ομήρων. Τα κόμματα της αντιπολίτευσης έχουν επίσης συμπεριλάβει νέους υποψηφίους που υπηρέτησαν ως έφεδροι και επέστρεψαν πρόσφατα από τις μάχες στη Γάζα και τον Λίβανο, φέρνοντας το ζήτημα της στρατιωτικής θητείας στο επίκεντρο της εκλογικής ατζέντας.
Οι περισσότεροι Εβραίοι Ισραηλινοί άνω των 18 ετών υπόκεινται σε υποχρεωτική στρατιωτική θητεία. Ωστόσο, οι υπερορθόδοξοι άνδρες απολαμβάνουν επί μακρόν γενική εξαίρεση λόγω των θρησκευτικών σπουδών τους.
Οι υπερορθόδοξοι εταίροι του Νετανιάχου στον κυβερνητικό συνασπισμό επιδιώκουν να διατηρήσουν και να διευρύνουν αυτή την εξαίρεση, την ώρα που ο ισραηλινός στρατός δηλώνει ότι του λείπουν περισσότεροι από 12.000 στρατιωτικοί, καθώς οι δυνάμεις του καταπονούνται από τις συγκρούσεις σε πολλαπλά μέτωπα.
Οι έφεδροι καλύπτουν το κενό, υπηρετώντας σε επαναλαμβανόμενες αποστολές που μπορεί να φτάνουν συνολικά τις εκατοντάδες ημέρες κάθε χρόνο.
Όλα τα κόμματα της αντιπολίτευσης έχουν δεσμευτεί προεκλογικά ότι θα προωθήσουν την καθολική στρατιωτική ή εθνική υπηρεσία.
Τι σημαίνουν οι εκλογές για τους Παλαιστινίους;
Η απερχόμενη κυβέρνηση συγκαταλεγόταν στις πιο σκληροπυρηνικές κυβερνήσεις στην ιστορία του Ισραήλ όσον αφορά το Παλαιστινιακό, με την πολιτική της να καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από δύο ηγέτες ακροδεξιών εθνικιστικών κομμάτων.
Ο Σμότριτς, υπουργός Οικονομικών, ο οποίος εποπτεύει επίσης την πολιτική διοίκηση στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη, προώθησε τη δραστική επέκταση των ισραηλινών οικισμών, ενώ παράλληλα παρακρατούσε φορολογικά έσοδα που ανήκουν στην Παλαιστινιακή Αρχή. Οι επικριτές του προειδοποιούν ότι αυτή η πολιτική θα μπορούσε να οδηγήσει στην οικονομική κατάρρευσή της.
Ο Μπεν-Γκβιρ, υπουργός Εθνικής Ασφάλειας, προώθησε στην Κνεσέτ νόμο για την επιβολή της θανατικής ποινής, σκλήρυνε τις συνθήκες κράτησης των Παλαιστινίων κρατουμένων και αποδυνάμωσε την αστυνομική αντιμετώπιση της βίας που ασκούν Ισραηλινοί έποικοι στη Δυτική Όχθη.
Και οι δύο αντιτάχθηκαν στον τερματισμό του πολέμου στη Γάζα, υποστηρίζουν την εγκατάσταση ισραηλινών οικισμών στη Λωρίδα της Γάζας και επιδιώκουν την πλήρη προσάρτηση της Δυτικής Όχθης και την επιβολή εβραϊκού ελέγχου στην περιοχή.
Εάν ο Νετανιάχου επιστρέψει στην εξουσία με τους σημερινούς του εταίρους, η συγκεκριμένη πολιτική είναι πιθανό να συνεχιστεί και να ενταθεί.
Ο Σμότριτς θέλει να ακυρώσει τις Συμφωνίες του Όσλο, να διαλύσει την Παλαιστινιακή Αρχή και να ξεκινήσει πόλεμο στη Δυτική Όχθη. Ο Μπεν-Γκβιρ, ο οποίος έχει δηλώσει ότι θα απαιτήσει το υπουργείο Άμυνας σε μια νέα κυβέρνηση, έχει ζητήσει τη μετανάστευση των Παλαιστινίων από τη Γάζα και τη Δυτική Όχθη.
Μια κυβέρνηση της αντιπολίτευσης, από την άλλη πλευρά, πιθανότατα δεν θα σηματοδοτούσε ριζική ιδεολογική αλλαγή. Θα διαφοροποιούσε περισσότερο τον τόνο και λιγότερο την ουσία της πολιτικής.
Ο Άιζενκοτ, όπως και ο Νετανιάχου, έχει απορρίψει τη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους, ενώ οποιοσδήποτε αντιπολιτευτικός συνασπισμός θα περιλάμβανε δεξιά κόμματα που αντιτίθενται σε παραχωρήσεις προς τους Παλαιστινίους.
Ωστόσο, μια κυβέρνηση που δεν θα εξαρτιόταν από τον Μπεν-Γκβιρ και τον Σμότριτς πιθανότατα θα αντιμετώπιζε πιο αποφασιστικά τη βία των εποίκων, θα εγκατέλειπε την ανοιχτή υποστήριξη της εκδίωξης των Παλαιστινίων και της κατάρρευσης της Παλαιστινιακής Αρχής και θα ήταν πιο δεκτική σε πρωτοβουλίες των ΗΠΑ και των περιφερειακών δυνάμεων για τη Γάζα και άλλες περιοχές.
Ωστόσο, θα κληρονομούσε τα ίδια άλυτα προβλήματα: πώς θα αφοπλιστεί η Χαμάς, ποιος θα αναλάβει την ανοικοδόμηση της Γάζας και ποιος θα αποκαταστήσει τον νόμο και την τάξη στη Δυτική Όχθη.
Τι σημαίνουν οι εκλογές για τον υπόλοιπο κόσμο;
Οι πόλεμοι στη Γάζα και τον Λίβανο, η σύγκρουση με το Ιράν και η αύξηση της βίας των εποίκων έχουν οδηγήσει τη διπλωματική θέση του Ισραήλ στο χαμηλότερο σημείο των τελευταίων δεκαετιών.
Σε βάρος του Νετανιάχου εκκρεμεί ένταλμα σύλληψης από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, με κατηγορίες για εγκλήματα πολέμου στη Γάζα. Ο ίδιος αποφεύγει να ταξιδεύει στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, καθώς υπάρχει κίνδυνος σύλληψής του.
Τη Δευτέρα, επιτροπή του ΟΗΕ δήλωσε ότι το Ισραήλ συνέχισε να διαπράττει γενοκτονία στη Γάζα και μετά την εκεχειρία που επιτεύχθηκε τον περασμένο Οκτώβριο με τη μεσολάβηση των ΗΠΑ. Το Ισραήλ απέρριψε την κατηγορία, χαρακτηρίζοντάς την μέρος μιας «εκστρατείας παραπληροφόρησης».
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, υποστήριξε τον Νετανιάχου ενόψει των εκλογών. Ωστόσο, η εικόνα είναι πολύ λιγότερο ευνοϊκή στην ευρύτερη αμερικανική κοινή γνώμη.
Δημοσκόπηση του Pew Research Center, τον Μάρτιο του 2026, έδειξε ότι το 60% των Αμερικανών ενηλίκων που συμμετείχαν στην έρευνα είχε αρνητική άποψη για το Ισραήλ, ενώ το 59% δήλωσε ότι έχει ελάχιστη ή καμία εμπιστοσύνη στον Νετανιάχου όσον αφορά την ορθή διαχείριση των διεθνών υποθέσεων.
Τα ίδια συμπεράσματα προέκυψαν και από την Παγκόσμια Έρευνα Στάσεων της Pew για την άνοιξη του 2026, σύμφωνα με την οποία η πλειονότητα των πολιτών στις περισσότερες από τις 36 χώρες που εξετάστηκαν είχε αρνητική άποψη τόσο για το Ισραήλ όσο και για τον πρωθυπουργό του.
Η μεταστροφή ήταν εντονότερη στη Δυτική Ευρώπη, όπου αρκετές χώρες —μεταξύ αυτών το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία και ο Καναδάς— έχουν αναγνωρίσει παλαιστινιακό κράτος και έχουν επιβάλει κυρώσεις και εμπορικούς περιορισμούς σε ισραηλινούς οικισμούς, καθώς και σε πρόσωπα και οργανισμούς που συνδέονται με τη βία των εποίκων.
Ο Μπεν-Γκβιρ και ο Σμότριτς έχουν τεθεί προσωπικά υπό κυρώσεις και αντιμετωπίζουν απαγορεύσεις εισόδου σε αρκετές δυτικές χώρες.
Εάν η κυβέρνηση του Νετανιάχου επανεκλεγεί, η διεθνής πίεση είναι πιθανό να αυξηθεί. Αντίθετα, μια κυβέρνηση υπό τον Άιζενκοτ ή κάποιο άλλο στέλεχος της αντιπολίτευσης θα μπορούσε να οδηγήσει σε κάποια αποκλιμάκωση των εντάσεων, τουλάχιστον αρχικά.
Μια πιο αποφασιστική αντιμετώπιση της βίας των εποίκων θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για την αποκατάσταση στενότερων σχέσεων με ορισμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και με το Δημοκρατικό Κόμμα των ΗΠΑ.
Ωστόσο, δεν είναι πιθανό να ανατραπεί η ευρύτερη τάση. Οι βασικοί υποψήφιοι της αντιπολίτευσης δεν αναμένεται να προχωρήσουν σε ριζική αναθεώρηση της πολιτικής ασφαλείας και της εξωτερικής πολιτικής του Ισραήλ. Επομένως, μια νέα κυβέρνηση θα μπορούσε να ανακτήσει μέρος του διπλωματικού περιθωρίου κινήσεων της χώρας, αλλά δεν θα ξεκινούσε από μηδενική βάση.
Με πληροφορίες από CNN, The Guardian
