Από τον φόβο της εγκατάλειψης μέχρι την απομάκρυνση, όταν μια σχέση αποκτά μεγαλύτερη οικειότητα, η θεωρία του δεσμού επιχειρεί να ερμηνεύσει τα μοτίβα που επηρεάζουν τις ανθρώπινες σχέσεις.
Για τη Λίζι, οι σχέσεις έμοιαζαν πάντοτε να έχουν την ίδια κατάληξη. «Έφτανα στο δεύτερο ή στο τρίτο ραντεβού και έβρισκα κάτι που δεν μου άρεσε στον άλλον», αναφέρει. Τη στιγμή που η σχέση άρχιζε να αποκτά πραγματική υπόσταση, η συναισθηματική εγγύτητα την οποία αναζητούσε γινόταν ξαφνικά άβολη, ακόμη και απειλητική. Τότε, εκείνη απομακρυνόταν. Για χρόνια δεν μπορούσε να εξηγήσει αυτή τη συμπεριφορά, μέχρι που γνώρισε τη θεωρία του δεσμού.
Η περιγραφή του λεγόμενου φοβικού-αποφευκτικού τύπου, ενός από τα τέσσερα βασικά στυλ συναισθηματικού δεσμού, της φάνηκε εντυπωσιακά οικεία. Ο συγκεκριμένος τύπος περιγράφει έναν άνθρωπο που επιθυμεί τη συναισθηματική εγγύτητα, αλλά παράλληλα φοβάται ότι οι άνθρωποι που βρίσκονται στη ζωή του θα τον απορρίψουν ή θα τον εγκαταλείψουν. «Ήταν σαν να είχα βρει το κομμάτι που έλειπε από ένα παζλ, το οποίο προσπαθούσα να λύσω εδώ και χρόνια», εξηγεί η Λίζι.
Η περίπτωσή της δεν είναι μοναδική. Η θεωρία του δεσμού έχει αποκτήσει τεράστια απήχηση και έχει περάσει πλέον στη δημόσια συζήτηση. Στο TikTok, τα βίντεο με το hashtag #AttachmentTheory έχουν συγκεντρώσει εκατοντάδες εκατομμύρια προβολές. Η συγκεκριμένη θεωρία χρησιμοποιείται και στην ποπ κουλτούρα, προκειμένου να ερμηνεύσει από τη σχέση της Μαριάν και του Κόνελ στο επιτυχημένο βιβλίο και την τηλεοπτική σειρά «Normal People», μέχρι τους στίχους του τραγουδιού «Rein Me In» των Σαμ Φέντερ και Ολίβια Ντιν, το οποίο κατέρριψε ρεκόρ και βρέθηκε στην κορυφή των charts. «Την πρώτη φορά που το άκουσα, άρχισα να κλαίω», θυμάται η Λίζι. Για εκείνη, το τραγούδι έδωσε φωνή και στις δύο πλευρές του αποφευκτικού δεσμού: τόσο στον φόβο που μπορεί να κάνει την αγάπη να μοιάζει ανυπόφορη όσο και στη σύγχυση που βιώνει ο σύντροφος ο οποίος μένει πίσω.
Ποια είναι τα τέσσερα στυλ συναισθηματικού δεσμού;
Η θεωρία του δεσμού, η οποία αναπτύχθηκε για πρώτη φορά τη δεκαετία του 1950 από τον Βρετανό ψυχίατρο Τζον Μπόουλμπι, υποστηρίζει ότι οι δεσμοί που δημιουργούνται με τους πρώτους φροντιστές επηρεάζουν τις προσδοκίες του ανθρώπου από τις μελλοντικές σχέσεις του.
Όταν η υποστήριξη είναι σταθερά διαθέσιμη, το άτομο είναι πιθανότερο να θεωρεί τους άλλους ανθρώπους αξιόπιστους. Αντίθετα, όταν η φροντίδα είναι απρόβλεπτη ή χαρακτηρίζεται από συναισθηματική απόσταση, μπορεί να αναπτύξει μηχανισμούς με τους οποίους προσπαθεί να προστατευτεί από την απογοήτευση ή τη συναισθηματική δυσφορία.
Τα τέσσερα στυλ δεσμού είναι το αγχώδες, το αποφευκτικό, το φοβικό-αποφευκτικό και το ασφαλές. Με απλά λόγια, ορίζονται ως εξής:
- Αγχώδες στυλ δεσμού: Συνδέεται συχνά με τον φόβο της απόρριψης ή της εγκατάλειψης. Τα άτομα με αυτό το στυλ μπορεί να αναζητούν συχνά επιβεβαίωση από τους ανθρώπους του στενού τους περιβάλλοντος και να αντιμετωπίζουν χαμηλή αυτοεκτίμηση. Παράλληλα, ενδέχεται να παρατηρούν με ιδιαίτερη προσοχή ακόμη και μικρές αλλαγές στη συμπεριφορά των άλλων.
- Αποφευκτικό στυλ δεσμού: Τα άτομα που ανήκουν σε αυτή την κατηγορία δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην ανεξαρτησία τους και δυσκολεύονται να εκφραστούν συναισθηματικά ή να βασιστούν σε άλλους. Μπορεί υποσυνείδητα να αντιλαμβάνονται την οικειότητα ως απειλή για την αυτονομία τους και να απομακρύνονται όταν μια σχέση αποκτά μεγάλη συναισθηματική εγγύτητα.
- Φοβικό-αποφευκτικό στυλ δεσμού: Οι άνθρωποι με αυτό το στυλ επιθυμούν τις στενές σχέσεις, αλλά συχνά δυσκολεύονται να αισθανθούν ασφαλείς μέσα σε αυτές. Μπορεί τη μία στιγμή να αναζητούν σύνδεση και εγγύτητα και την επόμενη να απομακρύνονται.
- Ασφαλές στυλ δεσμού: Ένα άτομο με ασφαλή δεσμό αισθάνεται άνετα τόσο με τη συναισθηματική εγγύτητα όσο και με την ανεξαρτησία μέσα σε μια σχέση. Συνήθως μπορεί να εμπιστευτεί τους άλλους, να επικοινωνήσει τις ανάγκες του και να ζητήσει υποστήριξη όταν τη χρειάζεται.
Οι έρευνες δείχνουν ότι τα άτομα με ασφαλές στυλ δεσμού τείνουν να έχουν καλύτερη πορεία όχι μόνο στις ερωτικές τους σχέσεις, αλλά και σε άλλους τομείς της ζωής τους. Διαχειρίζονται αποτελεσματικότερα το άγχος, αντιμετωπίζουν καλύτερα δυσκολίες όπως η απόρριψη ή η απώλεια και λειτουργούν καλύτερα ως συνάδελφοι ή ως στελέχη σε έναν εργασιακό χώρο. Μια θεωρία που δημιουργήθηκε αρχικά για την κατανόηση των ανθρώπινων σχέσεων επηρεάζει πλέον όλο και περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι τις διαχειρίζονται.
Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα στυλ δεσμού χρησιμοποιούνται για την επανεξέταση φιλικών σχέσεων, την ερμηνεία οικογενειακών εντάσεων ή ακόμη και για τον αποκλεισμό πιθανών συντρόφων. Την ίδια στιγμή, σύμβουλοι σχέσεων υπόσχονται ότι μπορούν να αποκαλύψουν τα κρυφά σημάδια συναισθηματικής μη διαθεσιμότητας ενός συντρόφου ή να παρουσιάσουν τρόπους με τους οποίους μπορεί να αντιμετωπιστεί και να θεραπευτεί το αγχώδες στυλ δεσμού.
Οι λανθασμένες αντιλήψεις γύρω από τη θεωρία του δεσμού
Ο Δρ Πασκάλ Βρτίτσκα, αναπληρωτής καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Έσεξ, μελετά τη θεωρία του δεσμού εδώ και σχεδόν δύο δεκαετίες. Όπως επισημαίνει, η συγκεκριμένη θεωρία προσφέρει «μία από τις καλύτερες ερμηνείες» για τις διαφορές που παρατηρούνται στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αναζητούν υποστήριξη και συναισθηματική σύνδεση με τους άλλους.
Παρότι δηλώνει ικανοποιημένος που η θεωρία έχει γίνει γνωστή σε ένα ευρύτερο κοινό, ανησυχεί για τον τρόπο με τον οποίο ορισμένες φορές ερμηνεύεται, καθώς μπορεί να είναι «παρωχημένος, παραπλανητικός και, στη χειρότερη περίπτωση, επιβλαβής». «Ένα από τα προβλήματα είναι ότι οι άνθρωποι προχωρούν σε υπερβολικές γενικεύσεις και χρησιμοποιούν τη θεωρία σε περιπτώσεις στις οποίες ενδέχεται να μην αποτελεί το καταλληλότερο πλαίσιο για την ερμηνεία της συμπεριφοράς», εξηγεί. Μέρος του προβλήματος, σύμφωνα με τον ίδιο, οφείλεται στο γεγονός ότι ορισμένες από τις αρχικές παραδοχές της θεωρίας του δεσμού έχουν εξελιχθεί από την εποχή κατά την οποία αυτή διατυπώθηκε για πρώτη φορά.
Ο Δρ Βρτίτσκα αναφέρει ότι μία από τις μεγαλύτερες παρανοήσεις είναι η αντίληψη πως τα στυλ δεσμού παραμένουν σταθερά και αμετάβλητα. Αν και μελέτες δείχνουν ότι μπορεί να παρουσιάζουν έναν βαθμό σταθερότητας με την πάροδο του χρόνου, ο ίδιος τονίζει ότι η αλλαγή είναι εφικτή. «Τα καλά νέα είναι ότι τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν πως ο ασφαλής δεσμός είναι ο πιο σταθερός. Αυτό σημαίνει ότι, όταν ένας άνθρωπος αποκτήσει ασφαλές στυλ δεσμού, έχει την τάση να το διατηρεί», καταλήγει.
Ο Δρ Πασκάλ Βρτίτσκα εξηγεί ότι ο τρόπος συναισθηματικού δεσμού ενός ανθρώπου συχνά αναδιαμορφώνεται κατά τη διάρκεια μεταβατικών περιόδων της ζωής του. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα στην εφηβεία, όταν οι νέοι αρχίζουν να δημιουργούν στενές σχέσεις και με ανθρώπους εκτός του οικογενειακού τους περιβάλλοντος.
Καθοριστική επιρροή μπορούν να ασκήσουν και μεταγενέστερα γεγονότα, όπως η έναρξη μιας νέας σχέσης, ένας χωρισμός ή η διαχείριση του πένθους έπειτα από την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου. Ο Δρ Βρτίτσκα διευκρινίζει, ωστόσο, ότι η αλλαγή πραγματοποιείται σταδιακά. Τα άτομα με βαθύτερα ριζωμένα πρότυπα ανασφαλούς δεσμού είναι πιθανό να χρειαστούν επαγγελματική υποστήριξη για να τα αντιμετωπίσουν. Αυτή ακριβώς η πολυπλοκότητα είναι που συχνά χάνεται από τις συζητήσεις γύρω από τη θεωρία του δεσμού, σύμφωνα με τη Λίζι.
Όπως αναφέρει, ορισμένοι άνθρωποι σπεύδουν «να υποθέσουν το χειρότερο» και περιορίζουν τους άλλους σε απλοποιητικές ταμπέλες. Παρότι θεωρεί ότι τα άτομα με ανασφαλή στυλ δεσμού πρέπει να αντιμετωπίζονται με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση, αναγνωρίζει παράλληλα τη σημασία της αυτογνωσίας. «Στη δική μου περίπτωση, γνωρίζω ότι οι αποφευκτικές τάσεις μου είναι τοξικές και ότι θα ήταν άδικο να δημιουργήσω μια σχέση με κάποιον αυτή την περίοδο», αναφέρει. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι με ανασφαλή δεσμό είναι ανίκανοι να δημιουργήσουν υγιείς σχέσεις. «Είναι δική σου ευθύνη να το αναγνωρίσεις και να καταβάλεις την προσπάθεια που χρειάζεται για να θεραπευτείς», προσθέτει.
Πώς μπορεί κάποιος να αποκτήσει ασφαλές στυλ δεσμού;
Ελάχιστοι άνθρωποι έχουν διαδραματίσει τόσο σημαντικό ρόλο στη διάδοση της θεωρίας του δεσμού στο ευρύ κοινό όσο ο Δρ Αμίρ Λεβίν. Το βιβλίο του «Attached», το οποίο συνέγραψε με τη Ρέιτσελ Χέλερ, κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 2010 και έκτοτε έχει πουλήσει εκατομμύρια αντίτυπα σε ολόκληρο τον κόσμο. Στο νεότερο βιβλίο του, με τίτλο «Secure», ο Λεβίν μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την αναγνώριση των διαφορετικών στυλ δεσμού σε ένα άλλο, ουσιαστικότερο ερώτημα: πώς μπορεί ένας άνθρωπος να αποκτήσει ασφαλή δεσμό; Μέρος της απάντησης βρίσκεται, σύμφωνα με τον ίδιο, σε αυτό που αποκαλεί «SIMIs», δηλαδή στις «φαινομενικά ασήμαντες μικρές αλληλεπιδράσεις» της καθημερινότητας.
Ένα μήνυμα από έναν φίλο που ρωτά πώς πέρασε κάποιος το Σαββατοκύριακό του ή ακόμη και το χαμόγελο ενός αγνώστου αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα τέτοιων μικρών αλληλεπιδράσεων. «Ο εγκέφαλος παρακολουθεί συνεχώς αυτές τις μικρές επαφές», εξηγεί ο Λεβίν. «Αυτό ακριβώς αφορά ο συναισθηματικός δεσμός. Είναι ένα σύστημα παρακολούθησης της ασφάλειας». Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτές οι καθημερινές αλληλεπιδράσεις διαμορφώνουν σταδιακά τις προσδοκίες του εγκεφάλου από τις ανθρώπινες σχέσεις. Οι θετικές εμπειρίες δημιουργούν αποδείξεις ότι οι άλλοι άνθρωποι μπορούν να είναι αξιόπιστοι και διαθέσιμοι όταν χρειαστεί. Με αυτόν τον τρόπο, βοηθούν σταδιακά το άτομο να κινηθεί προς αυτό που ο Λεβίν αποκαλεί «λειτουργία ασφαλούς δεσμού».
Από την άλλη πλευρά, μια καθυστερημένη απάντηση σε μήνυμα ή η αθέτηση ενός κοινού σχεδίου από έναν φίλο μπορεί να προκαλέσει ανεπαίσθητες αντιδράσεις στρες στο νευρικό σύστημα.
Ο Δρ Αμίρ Λεβίν επισημαίνει ότι ένας άνθρωπος μπορεί να εμφανίζει διαφορετικό στυλ δεσμού ανάλογα με το πρόσωπο με το οποίο σχετίζεται. Για τον λόγο αυτό, ενθαρρύνει τους ανθρώπους να αναγνωρίσουν τις σχέσεις που υπάρχουν ήδη στη ζωή τους και τους κάνουν να αισθάνονται ασφαλείς και κατανοητοί. Στη συνέχεια μπορούν να αξιοποιήσουν αυτές τις σχέσεις «ως μέσο για να αποκτήσουν συνολικά μεγαλύτερη συναισθηματική ασφάλεια».
Η αντίληψη ότι ο ασφαλής δεσμός μπορεί να καλλιεργηθεί μέσα από τις σημερινές σχέσεις αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη μετατόπιση από την άποψη ότι το στυλ δεσμού αποτελεί αποκλειστικά αποτέλεσμα των παιδικών εμπειριών.
Για ορισμένους ανθρώπους, η γνωριμία με τη θεωρία του δεσμού μπορεί να οδηγήσει σε επανεξέταση των οικογενειακών τους σχέσεων και, ενδεχομένως, στη δημιουργία συναισθημάτων πικρίας ή δυσαρέσκειας. Ο Λεβίν, ωστόσο, τονίζει ότι «σημασία δεν έχει μόνο το σημείο από το οποίο ξεκίνησε κάποιος, αλλά και όσα συνέβησαν στη συνέχεια». «Αν αυτός ο τρόπος σκέψης βοηθά έναν άνθρωπο να κατανοήσει καλύτερα τον εαυτό του και να προχωρήσει, τότε είναι χρήσιμος», εξηγεί. «Αν, όμως, τον κάνει να αισθάνεται εγκλωβισμένος ή ανεπανόρθωτα πληγωμένος, τότε δεν αποτυπώνει σωστά την πραγματικότητα, επειδή οι άνθρωποι μπορούν πράγματι να αλλάξουν».
Ο Λεβίν υποστηρίζει επίσης ότι τα ανασφαλή στυλ δεσμού μπορούν από μόνα τους να συνοδεύονται από ορισμένα δυνατά χαρακτηριστικά. Όπως αναφέρει, τα άτομα με αγχώδες στυλ δεσμού είναι συχνά εξαιρετικά ευαίσθητα απέναντι στις σχέσεις τους. Μπορούν να αντιλαμβάνονται ανεπαίσθητες μεταβολές στη διάθεση, στον τόνο της φωνής και στη συμπεριφορά, τις οποίες άλλοι άνθρωποι ενδέχεται να μην προσέξουν. Αντίστοιχα, τα άτομα με αποφευκτικό στυλ μπορούν να είναι ιδιαίτερα ανεξάρτητα και να αποδίδουν αποτελεσματικά κάτω από συνθήκες πίεσης.
Ο Δρ Πασκάλ Βρτίτσκα συμφωνεί ότι τα στυλ δεσμού δεν πρέπει να χαρακτηρίζονται ως καλά ή κακά. Υπογραμμίζει, ωστόσο, ότι «συνοδεύονται από συγκεκριμένους κινδύνους και δυσκολίες», οι οποίοι δεν πρέπει να αγνοούνται.
Και οι δύο ειδικοί συμφωνούν ότι η θεωρία του δεσμού είναι περισσότερο χρήσιμη όταν βοηθά τους ανθρώπους να κατανοήσουν τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα της συμπεριφοράς τους και όχι όταν χρησιμοποιείται για να τους καθορίσει ή να τους περιορίσει σε μία ταμπέλα.
Πηγή: BBC
