Από αόρατες μπαλαρίνες μέχρι ομιλητικά κουτιά γάλακτος και φανταστικά ζώα, οι φίλοι που δημιουργούν τα παιδιά με τη φαντασία τους δεν είναι απλώς μια πηγή διασκέδασης. Έρευνες δείχνουν ότι μπορούν να ενισχύσουν τη δημιουργικότητα, την ενσυναίσθηση και τις κοινωνικές δεξιότητες, ενώ τα οφέλη τους ενδέχεται να διαρκούν μέχρι την ενήλικη ζωή.
Κατά την παιδική ηλικία, οι φιλίες μπορούν να αφήσουν ανεξίτηλα σημάδια. Για κάποιους, οι πιο όμορφες αναμνήσεις συνδέονται με ατελείωτα παιχνίδια στον κήπο, κατασκευές με λουλούδια, παρατήρηση των σύννεφων, κρυφτό και καλοκαιρινές περιπέτειες. Υπάρχουν, όμως, και φιλίες που δεν είχαν ποτέ πραγματική υπόσταση.
Η ιστορία της Capin, της Mia και της Hannah είναι χαρακτηριστική. Οι τρεις τους ήταν οι πιο στενές φίλες ενός κοριτσιού, με το οποίο περνούσαν αμέτρητες ώρες παίζοντας, δημιουργώντας και μοιράζοντας μυστικά. Η παρέα τους ήταν αχώριστη, με μία μόνο ιδιαιτερότητα: οι τρεις φίλες ήταν αποκυήματα της φαντασίας του.
Δεν είχαν δημιουργηθεί εξαιτίας της μοναξιάς ή της έλλειψης πραγματικών φίλων. Αντίθετα, αποτελούσαν συντρόφους στο παιχνίδι, πηγή παρηγοριάς και πρόσωπα στα οποία το παιδί μπορούσε να απευθυνθεί για συμβουλές ή απλώς για λίγη διασκέδαση. Και, σύμφωνα με την επιστημονική έρευνα, τέτοιου είδους φανταστικές φιλίες μπορεί να προσφέρουν πολύ περισσότερα από συντροφιά.
Οι φανταστικοί φίλοι είναι πιο συνηθισμένοι απ' όσο πιστεύουμε
Μέχρι την ηλικία των επτά ετών, περίπου δύο στα τρία παιδιά έχουν αποκτήσει κάποια στιγμή έναν φανταστικό φίλο, σύμφωνα με τις ψυχολόγους Naomi Aguiar και Marjorie Taylor. Πρόκειται για έναν χαρακτήρα που το παιδί δημιουργεί και με τον οποίο αλληλεπιδρά ή για τον οποίο μιλά συστηματικά. Όπως εξηγεί η Aguiar, ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο του Όρεγκον και συγγραφέας του βιβλίου «Imaginary Friends and the People Who Create Them», τα παιδιά που έχουν φανταστικούς φίλους δεν διαθέτουν λιγότερες πραγματικές φιλίες από τα υπόλοιπα. Τα δεδομένα δείχνουν ότι έχουν αντίστοιχο αριθμό αμοιβαίων φιλικών σχέσεων και, στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν διαφέρουν ουσιαστικά από τους συνομηλίκους τους.
Οι φανταστικοί σύντροφοι συχνά εμφανίζονται όταν το παιδί βρίσκεται μόνο του. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αισθάνεται μοναξιά ή ότι δυσκολεύεται να κοινωνικοποιηθεί. Μπορεί απλώς να θέλει παρέα σε μια συγκεκριμένη στιγμή. «Πολλά παιδιά δημιουργούν φανταστικούς φίλους επειδή τους διασκεδάζει και επειδή τους αρέσουν οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις», εξηγεί η Aguiar. Όταν δεν υπάρχει κάποιος άλλος διαθέσιμος για παιχνίδι ή συζήτηση, η φαντασία αναλαμβάνει να καλύψει αυτό το κενό.
Οι μορφές που μπορούν να πάρουν αυτοί οι φίλοι είναι απεριόριστες. Μπορεί να είναι άνθρωποι, ζώα, φανταστικά πλάσματα ή ακόμη και καθημερινά αντικείμενα. Η Aguiar αναφέρει την περίπτωση ενός κοριτσιού που είχε για φίλο ένα αόρατο κουτί γάλακτος. Το παιδί ενδιαφερόταν να μάθει πώς είναι να μην είσαι άνθρωπος, ενώ παράλληλα προσπαθούσε να εξηγήσει στον φανταστικό του φίλο τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος.
Ένα ασφαλές πεδίο για την ανάπτυξη της φαντασίας και της ενσυναίσθησης
Οι φανταστικές φιλίες φαίνεται να συνδέονται με μια σειρά από θετικά χαρακτηριστικά. Παιδιά που έχουν τέτοιους συντρόφους ενδέχεται να είναι πιο δημιουργικά στην αφήγηση ιστοριών, λιγότερο ντροπαλά και περισσότερο εξοικειωμένα με τον κόσμο της φαντασίας. Έχουν επίσης συσχετιστεί με καλύτερη συγκέντρωση και πιο έντονη νοητική απεικόνιση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση τους με την κατανόηση των συναισθημάτων και της σκέψης των άλλων. Η αναπληρώτρια καθηγήτρια αναπτυξιακής ψυχολογίας και ψυχοπαθολογίας στο Πανεπιστήμιο του Λιντς, Paige Davis, επισημαίνει ότι το σημαντικότερο στοιχείο μιας φανταστικής φιλίας είναι η δημιουργία μιας ξεχωριστής προσωπικότητας και η αλληλεπίδραση μαζί της.
Έρευνα της Marta Giménez-Dasí από το Πανεπιστήμιο της Βαλένθια και των συνεργατών της έδειξε ότι παιδιά ηλικίας τεσσάρων έως έξι ετών που είχαν φανταστικούς φίλους συγκέντρωσαν υψηλότερες επιδόσεις σε αξιολογήσεις της λεγόμενης «θεωρίας του νου» και της συναισθηματικής κατανόησης.
Με άλλα λόγια, μπορούσαν σε μεγαλύτερο βαθμό να αντιληφθούν ότι οι άλλοι άνθρωποι έχουν δικές τους σκέψεις, επιθυμίες και προθέσεις, οι οποίες ενδέχεται να διαφέρουν από τις δικές τους. Δεν είναι, ωστόσο, σαφές αν η φανταστική φιλία ενισχύει αυτές τις ικανότητες ή αν τα παιδιά που έχουν ήδη αυξημένο ενδιαφέρον για τον εσωτερικό κόσμο των άλλων είναι πιο πιθανό να δημιουργήσουν τέτοιους συντρόφους.
Πώς βοηθούν τα παιδιά να εξασκηθούν στις κοινωνικές σχέσεις
Οι φανταστικοί φίλοι μπορούν να λειτουργήσουν και ως ένα ασφαλές περιβάλλον εξάσκησης για τις πραγματικές κοινωνικές σχέσεις. Μέσα από τις αλληλεπιδράσεις μαζί τους, τα παιδιά έχουν την ευκαιρία να δοκιμάσουν τρόπους επικοινωνίας, να αναγνωρίσουν τα προσωπικά τους όρια, να εκφράσουν τη δυσαρέσκειά τους και να διαχειριστούν διαφωνίες. Αυτό μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμο για παιδιά που δυσκολεύονται σε ορισμένες κοινωνικές καταστάσεις.
Η Tracy Gleason, καθηγήτρια ψυχολογίας στο Wellesley College των ΗΠΑ, περιγράφει τη φανταστική συντροφιά ως ένα περιβάλλον χωρίς ρίσκο, μέσα στο οποίο το παιδί μπορεί να εξερευνήσει τις κοινωνικές σχέσεις. Η δυνατότητα αυτή φαίνεται να αφορά και τα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού. Σε έρευνα της Paige Davis, στην οποία συμμετείχαν γονείς 124 αυτιστικών παιδιών, το 49% ανέφερε ότι το παιδί του είχε δημιουργήσει φανταστικό φίλο σε κάποια ηλικία από το ένα έως τα έντεκα χρόνια.
Τα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού μπορεί να προσεγγίζουν την επικοινωνία, το παιχνίδι και τις κοινωνικές σχέσεις με διαφορετικό τρόπο από τους νευροτυπικούς συνομηλίκους τους. Ωστόσο, η δημιουργία ενός φανταστικού συντρόφου μπορεί να τους προσφέρει έναν τρόπο να εξασκηθούν σε κοινωνικές αλληλεπιδράσεις που ενδέχεται να τους δυσκολεύουν. Μάλιστα, σύμφωνα με την Davis, οι γονείς των παιδιών που είχαν φανταστικούς φίλους ανέφεραν ότι θεωρούσαν πως τα παιδιά τους κατανοούσαν καλύτερα τις σκέψεις και τα συναισθήματα των άλλων. Παράλληλα, τα παιδιά αυτά έδειχναν μεγαλύτερο ενδιαφέρον για το να περνούν χρόνο με άλλους ή να δημιουργούν νέες φιλίες.
Οι φανταστικοί καβγάδες ως πρόβα για την πραγματική ζωή
Μια διαφωνία με έναν φανταστικό φίλο μπορεί να βοηθήσει ένα παιδί να διαχειριστεί μια αντίστοιχη κατάσταση στην πραγματικότητα. Η Aguiar δίνει το παράδειγμα ενός παιδιού που έχει έναν συμμαθητή ο οποίος του παίρνει συνεχώς το αγαπημένο του παιχνίδι. Το παιδί μπορεί να δημιουργήσει έναν φανταστικό φίλο που κάνει ακριβώς το ίδιο. Μέσα από αυτή τη σχέση έχει την ευκαιρία να θυμώσει, να διαμαρτυρηθεί, να ζητήσει συγγνώμη ή να διαπραγματευτεί μια συμφωνία.
Με αυτόν τον τρόπο, μπορεί να επεξεργαστεί το πρόβλημα και να δοκιμάσει πιθανές λύσεις, τις οποίες στη συνέχεια θα εφαρμόσει σε μια πραγματική φιλία. «Το παιδί κατευθύνει τη διαδικασία επίλυσης του προβλήματος», εξηγεί η Aguiar, τονίζοντας ότι αυτή η εμπειρία μπορεί να το βοηθήσει να κατανοήσει καλύτερα όσα συμβαίνουν γύρω του και να επεξεργαστεί τις σχέσεις του. Παράλληλα, η Davis σημειώνει ότι τα παιδιά με φανταστικούς φίλους είναι πιθανότερο να περιγράφουν τους πραγματικούς φίλους τους με βάση την προσωπικότητα και την ψυχική τους κατάσταση, αντί για την εξωτερική τους εμφάνιση. Για παράδειγμα, μπορεί να αναφέρονται στο χιούμορ ή στον τρόπο σκέψης ενός φίλου τους, αντί να εστιάζουν στα ρούχα ή στα χαρακτηριστικά του. Αυτό ενδέχεται να υποδηλώνει βαθύτερη κοινωνική κατανόηση και μεγαλύτερη ενσυναίσθηση.
Οι φανταστικοί φίλοι δεν εξαφανίζονται πάντα με την παιδική ηλικία
Αν και οι φανταστικοί φίλοι συνδέονται συνήθως με τα πρώτα χρόνια της ζωής, η παρουσία τους δεν περιορίζεται απαραίτητα στην παιδική ηλικία. Μπορούν να εμφανιστούν ή να συνεχίσουν να υπάρχουν και κατά την εφηβεία ή την ενήλικη ζωή.
Σε πρόσφατη μελέτη της, η οποία δεν έχει ακόμη αξιολογηθεί από άλλους επιστήμονες, η Gleason εντόπισε ενήλικες που ανέφεραν ότι είχαν φανταστικούς φίλους. Από τους 56 συμμετέχοντες που δήλωσαν ότι είχαν έναν τέτοιο σύντροφο, το 68% τον είχε δημιουργήσει πριν από την ηλικία των 20 ετών. Αυτό δείχνει ότι σε αρκετές περιπτώσεις η φανταστική φιλία μπορεί να συνεχίζεται από την παιδική ή εφηβική ηλικία. Περίπου το 30% των συμμετεχόντων, μάλιστα, ανέφερε ότι δημιούργησε τον φανταστικό του φίλο ως ενήλικας.
Οι λόγοι διαφέρουν. Για ορισμένους, οι φανταστικοί σύντροφοι προσφέρουν συντροφιά, συναισθηματική υποστήριξη, ενθάρρυνση ή συμβουλές. Για άλλους, αποτελούν έναν τρόπο να επεξεργαστούν ηθικά διλήμματα, να αντλήσουν κίνητρο ή απλώς να αντιμετωπίσουν με περισσότερη ευκολία το καθημερινό άγχος.
Μπορούν, επίσης, να λειτουργήσουν ως μέσο προετοιμασίας για απαιτητικές επαγγελματικές καταστάσεις. Ένας ενήλικας μπορεί να προσομοιώσει μια δύσκολη συζήτηση με έναν πελάτη ή έναν συνάδελφο, να εξασκηθεί σε μια παρουσίαση ή να εξετάσει διαφορετικούς τρόπους αντίδρασης πριν βρεθεί αντιμέτωπος με μια πραγματική πρόκληση. Όπως επισημαίνει η Gleason, οι φανταστικοί φίλοι μπορούν να βοηθήσουν τους ενήλικες να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της κοινωνικής και επαγγελματικής ζωής, αλλά και να εξελιχθούν προσωπικά.
Μια φιλία που μπορεί να κρατήσει μια ζωή
Κάποιοι φανταστικοί φίλοι αποχωρούν σταδιακά καθώς το παιδί μεγαλώνει. Άλλοι, όμως, παραμένουν ή μεταμορφώνονται, ακολουθώντας τις διαφορετικές ανάγκες κάθε αναπτυξιακού σταδίου.
Για την πρωταγωνίστρια της ιστορίας, η Capin, η Mia και η Hannah εξαφανίστηκαν όταν έφτασε περίπου στην ηλικία των εννέα ετών. Οι αναμνήσεις, ωστόσο, από τα παιχνίδια και τις περιπέτειές τους παρέμειναν ζωντανές.
Η Hannah και η Mia, με τις ατελείωτες πιρουέτες τους, ανήκουν πλέον στο παρελθόν. Ο Capin, ο μυστηριώδης φίλος με τα σκούρα μαλλιά και το γκρίζο σύννεφο που τον ακολουθούσε, ίσως όμως να επιστρέψει κάποια στιγμή, όταν χρειαστεί ξανά τη συμβουλή του. Και αυτή είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά των φανταστικών φίλων. Δεν αποτελούν απλώς παιχνίδια του παιδικού μυαλού, αλλά μπορούν να λειτουργήσουν ως σύντροφοι, συνομιλητές και πολύτιμα εργαλεία προσωπικής ανάπτυξης. Μπορεί να μην υπήρξαν ποτέ στην πραγματικότητα, η επίδρασή τους όμως στη ζωή όσων τους δημιούργησαν μπορεί να είναι απολύτως αληθινή.
Πηγή: BBC
