Κάποιος θα πρέπει να πληρώσει τον λογαριασμό για τις καταστροφές που προκαλούν τα ολοένα πιο ασταθή και ακραία καιρικά φαινόμενα στην Ευρώπη. Καθώς το μεγαλύτερο μέρος των οικονομικών απωλειών παραμένει ανασφάλιστο, το κόστος θα επιβαρύνει τα κρατικά ταμεία, εάν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα.
Οι φετινές δασικές πυρκαγιές στη νοτιοδυτική Ευρώπη, οι καταστροφικές πλημμύρες που έπληξαν την Ισπανία το 2024, καθώς και εκείνες που σημειώθηκαν στη Γερμανία και τις γειτονικές της χώρες το 2021, δείχνουν ότι οι κλιματικές καταστροφές προσθέτουν νέες πιέσεις στα δημόσια οικονομικά της Ευρώπης. Οι κυβερνήσεις καλούνται ήδη να χρηματοδοτήσουν μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες και να αντιμετωπίσουν το αυξανόμενο κόστος που συνδέεται με τη γήρανση του πληθυσμού.
Οι καταστροφές παύουν να αποτελούν μεμονωμένα γεγονότα
Ο Φεντερίκο Μπαρίγκα-Σαλαζάρ, επικεφαλής κρατικών αξιολογήσεων Δυτικής Ευρώπης στη Fitch, επισήμανε ότι το βασικό πρόβλημα είναι πως οι φυσικές καταστροφές εκδηλώνονται ολοένα συχνότερα. Μέχρι σήμερα, τέτοιου είδους γεγονότα αντιμετωπίζονταν κυρίως ως δαπανηρά αλλά μεμονωμένα πλήγματα στους κρατικούς προϋπολογισμούς και όχι ως μία τακτικά επαναλαμβανόμενη δαπάνη.
Όπως εξήγησε, όταν μία κυβέρνηση διαθέτει ήδη περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια, οι οικονομικές απώλειες από τις καταστροφές την υποχρεώνουν να κάνει δύσκολες επιλογές ανάμεσα σε διαφορετικές χρηματοδοτικές προτεραιότητες. Παρότι το σημερινό δημοσιονομικό κόστος θα μπορούσε να θεωρηθεί σχετικά περιορισμένο, ενισχύεται η εκτίμηση ότι θα γίνει πολύ μεγαλύτερο τα επόμενα χρόνια. Η Ευρώπη είναι, άλλωστε, η ταχύτερα θερμαινόμενη ήπειρος στον κόσμο.
Στα 822 δισ. ευρώ οι οικονομικές απώλειες
Τα ακραία φαινόμενα που συνδέονται με τον καιρό και το κλίμα προκάλεσαν οικονομικές απώλειες περίπου 822 δισ. ευρώ, δηλαδή 953 δισ. δολαρίων, στην Ευρωπαϊκή Ένωση από το 1980 έως το 2024, σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος. Το ένα τέταρτο αυτών των ζημιών καταγράφηκε μόνο κατά τα τελευταία τέσσερα χρόνια.
Την ίδια στιγμή, τα δημοσιονομικά ελλείμματα στις χώρες της Ευρωζώνης κινούνται ήδη κατά μέσο όρο κοντά στο 3% του ΑΕΠ. Ο Μπαρίγκα-Σαλαζάρ επικαλέστηκε εκτιμήσεις σύμφωνα με τις οποίες οι πλημμύρες που έπληξαν την Ισπανία το 2024, οι χειρότερες στην Ευρώπη εδώ και πέντε δεκαετίες, συνεπάγονται κόστος ανοικοδόμησης αντίστοιχο με 0,7 ποσοστιαίες μονάδες του ισπανικού ΑΕΠ για την περίοδο 2024-2026.
Μόλις το 25% των ζημιών είναι ασφαλισμένο
Μόνο το ένα τέταρτο των απωλειών από καταστροφές που συνδέονται με το κλίμα καλύπτεται ασφαλιστικά στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σε ορισμένες χώρες, το ποσοστό ασφαλιστικής κάλυψης βρίσκεται κάτω ακόμη και από το 5%. Υπάρχουν φόβοι ότι η ασφαλιστική κάλυψη θα μειωθεί ακόμη περισσότερο ως ποσοστό των συνολικών ζημιών, καθώς τα ακραία καιρικά φαινόμενα θα εμφανίζονται συχνότερα.
Ο Ντέιβιντ Ζαν, επικεφαλής ευρωπαϊκού fixed income στη Franklin Templeton, εκτίμησε ότι όσο αυξάνονται οι κίνδυνοι τόσο μικρότερο μέρος τους ενδέχεται να καλύπτεται από ασφάλιση. Προειδοποίησε ότι πρόκειται για ένα σοβαρό ζήτημα, το οποίο θα μπορούσε να επιβαρύνει ορισμένες χώρες με κόστος αντίστοιχο με το 1% έως 2% του ΑΕΠ τους.
Το οικονομικό ινστιτούτο Bruegel υπολόγισε ότι στο Βέλγιο το μεγαλύτερο μέρος των ζημιών από τις πλημμύρες του 2021 καλύφθηκε από ασφαλιστικές εταιρείες. Στη Γερμανία, αντίθετα, η περιορισμένη ασφαλιστική κάλυψη ανάγκασε το κράτος να διαθέσει 30 δισ. ευρώ από δημόσιους πόρους, προκειμένου να καλύψει το μεγαλύτερο μέρος των ζημιών.
Προσαρμογή και διαμοιρασμός των κινδύνων
Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναμένεται να παρουσιάσει το φθινόπωρο προτάσεις για την κλιματική ανθεκτικότητα και τη διαχείριση των κινδύνων. Το ενδιαφέρον στρέφεται πλέον στις πιθανές λύσεις που θα μπορούσαν να περιορίσουν το βάρος για τους κρατικούς προϋπολογισμούς. Η Ελλάδα, η οικονομία της οποίας εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τον τουρισμό, είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένη στον κίνδυνο των καυσώνων και των δασικών πυρκαγιών.
Η χώρα εξετάζει τρόπους για να αυξήσει την ασφαλιστική κάλυψη, ενώ παράλληλα επιδιώκει να ενισχύσει την ανθεκτικότητα των υποδομών ύδρευσης και ενέργειας στους δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς. Η Πορτογαλία, μετά τις μεγάλες πλημμύρες που σημειώθηκαν στις αρχές του 2026, ανακοίνωσε σχέδια για την καθιέρωση υποχρεωτικής ασφάλισης κατοικιών. Το σύστημα θα υποστηρίζεται από ταμείο φυσικών καταστροφών και σεισμών, καθώς και από έναν μηχανισμό αλληλεγγύης που θα εγγυάται καθολική πρόσβαση στην ασφαλιστική κάλυψη.
Η λύση των ομολόγων καταστροφών
Μια πιθανή προσωρινή λύση για ορισμένες χώρες θα μπορούσε να είναι η αξιοποίηση των λεγόμενων ομολόγων καταστροφών, γνωστών διεθνώς ως catastrophe bonds. Μέσω αυτών των χρηματοοικονομικών εργαλείων, οι επενδυτές μπορούν να εξασφαλίσουν υψηλές αποδόσεις. Υπάρχει, όμως, το ενδεχόμενο να χάσουν μέρος ή ακόμη και το σύνολο του αρχικού κεφαλαίου τους, εάν συμβεί ένα προκαθορισμένο γεγονός, όπως ένας τυφώνας ή ένας σεισμός.
Ο Ντέιβιντ Ζαν σημείωσε ότι για ένα κράτος η συγκεκριμένη επιλογή μπορεί να αποτελέσει ένα ιδιαίτερα δαπανηρό στοίχημα. Εάν συμβεί η καταστροφή, η χρηματοδότηση καταβάλλεται αμέσως. Εάν, όμως, δεν σημειωθεί κανένα αντίστοιχο γεγονός για πέντε χρόνια, το κράτος θα έχει καταβάλλει απόδοση 8% ετησίως χωρίς να λάβει αποζημίωση.
Η ανάγκη για ένα μόνιμο σύστημα προστασίας
Η Χέδερ Γκραμπ, ανώτερη ερευνήτρια στο Bruegel, υπογράμμισε ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να δημιουργήσουν πιο συστηματικούς μηχανισμούς και να μην περιορίζονται σε έκτακτες δαπάνες μετά από κάθε καταστροφή. Η συνεχής κρατική κάλυψη των ζημιών μέσω έκτακτης χρηματοδότησης μπορεί να λειτουργήσει ως αντικίνητρο για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις, οδηγώντας τα να μην αγοράζουν ασφαλιστική κάλυψη.
Σύμφωνα με την ίδια, όλες οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις πρέπει να αξιολογήσουν την έκθεσή τους στους κλιματικούς κινδύνους και να καταρτίσουν ολοκληρωμένα σχέδια για τον περιορισμό των μελλοντικών καταστροφών. Τα σχέδια θα πρέπει να περιλαμβάνουν επενδύσεις προσαρμογής, αλλά και μηχανισμούς διαμοιρασμού των κινδύνων μεταξύ διαφορετικών χωρών.
Η «παγίδα των επενδύσεων προσαρμογής»
Πολλές μελέτες δείχνουν ότι οι έγκαιρες επενδύσεις για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των οικονομιών απέναντι στην κλιματική αλλαγή μπορούν μακροπρόθεσμα να εξοικονομήσουν σημαντικούς πόρους. Μπορούν επίσης να αποτρέψουν αυτό που μελέτη του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης το 2025 χαρακτήρισε «παγίδα των επενδύσεων προσαρμογής».
Το φαινόμενο αυτό δημιουργείται όταν οι επαναλαμβανόμενες κλιματικές καταστροφές αυξάνουν το δημόσιο χρέος, αφήνοντας τελικά λιγότερα διαθέσιμα χρήματα για έργα προστασίας και πρόληψης. Ο πρωθυπουργός της Ισπανίας, Πέδρο Σάντσεθ, έχει υποστηρίξει ότι πράσινες επενδύσεις αντίστοιχες με το 0,1% του ΑΕΠ θα μπορούσαν να αποτρέψουν οικονομικές απώλειες οκταπλάσιου ύψους. Σύμφωνα με την ίδια εκτίμηση, θα μπορούσαν επίσης να αποτρέψουν απώλειες φορολογικών εσόδων που θα ανέρχονταν στο τριπλάσιο του αρχικού ποσού της επένδυσης.
Η πρόταση της ΕΚΤ
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει προτείνει τη δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού συστήματος αντασφάλισης, το οποίο θα βασίζεται σε συνεργασία του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα. Μέσω του συγκεκριμένου συστήματος θα συγκεντρώνονταν σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι ιδιωτικοί κίνδυνοι από φυσικές καταστροφές. Ο μηχανισμός θα υποστηριζόταν από ευρωπαϊκό ταμείο για τη δημόσια χρηματοδότηση της αντιμετώπισης καταστροφών.
Το ερώτημα είναι εάν οι καύσωνες του φετινού καλοκαιριού θα δημιουργήσουν την απαραίτητη πολιτική βούληση, ώστε οι κυβερνήσεις και η Ευρωπαϊκή Ένωση να αναλάβουν το αρχικό κόστος αυτών των παρεμβάσεων. Εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ανέφερε ότι η Κομισιόν εξετάζει τρόπους αντιμετώπισης του κενού ασφαλιστικής προστασίας απέναντι στους κλιματικούς κινδύνους. Οι σχετικές προτάσεις θα συμπεριληφθούν σε ένα ευρύτερο πακέτο μέτρων, το οποίο αναμένεται να υιοθετηθεί έως το τέλος του έτους.
Πηγή: Reuters
