Δυστυχώς, η Γερμανία θα εγγράψει στο βιβλίο της Μεγάλης Ιστορίας της, με πηχυαία γράμματα, ακόμη ένα μελανό συμβάν, σε ένα, εκ προοιμίου, δυστοπικό παγκόσμιο context. Στις 6 Σεπτεμβρίου του 2026, για πρώτη φορά μεταπολεμικά, ένα ακροδεξιό, ξενοφοβικό κόμμα, με σαφείς αναφορές και διασυνδέσεις με τον Ναζισμό, η διαβόητη AfD - Εναλλακτική για τη Γερμανία, κατόρθωσε να θριαμβεύσει εκλογικά στο κρατίδιο της Σαξονίας Άνχαλτ, με το σοκαριστικό ποσοστό του 43,8%, καταφέροντας ισχυρότατο πλήγμα στον ήδη παραπαίοντα κυβερνητικό συνασπισμό των Χριστιανοδημοκρατών (CDU/CSU) και των Σοσιαλδημοκρατών (SPD), υπό τον Καγκελάριο Μερτς.
Τι μέλλει γενέσθαι; Θα συγκροτηθεί, τελικά, στο κρατίδιο της Σαξονίας - Άνχαλτ, όντως κυβέρνηση με συμμετοχή της ακροδεξιάς; Η νίκη- σοκ μπορεί να είναι «προάγγελος» νέων θριάμβων στις προσεχείς Περιφερειακές - Κρατιδιακές Εκλογές στη Γερμανία; Και πόσο θα επηρεάσει την Ευρώπη μια τέτοια εξέλιξη; Τι θα συμβεί αν θριαμβεύσει και η Εθνική Συσπείρωση της Μαρίν Λεπέν, το 2027, στις προεδρικές εκλογές στη Γαλλία;
O Aντρέας Ζικ, διακεκριμένος Γερμανός ακαδημαϊκός στον τομέα της Έρευνας της Κοινωνικοποίησης και των Συγκρούσεων στο Πανεπιστήμιο του Bielefeld και επιστημονικός διευθυντής στο Ινστιτούτο Διεπιστημονικής Έρευνας για τη Σύγκρουση και τη Βία (IKG) του ίδιου Πανεπιστημίου, ευρέως γνωστός για τις μελέτες του γύρω από τον δεξιό εξτρεμισμό, τη ριζοσπαστικοποίηση, τη βία, το ρατσισμό και την ξενοφοβία, αναλύει στην Popaganda το εκλογικό αποτέλεσμα και τις πιθανές «παρενέργειές» του.
Ο Ζικ πιστεύει ότι η άνοδος της ακροδεξιάς δεν είναι ένα περιθωριακό φαινόμενο. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι ακροδεξιές, εθνικιστικές και ξενοφοβικές αντιλήψεις έχουν διεισδύσει βαθιά στη μεσαία τάξη και ερμηνεύει την ψήφο προς λαϊκιστικά και εξτρεμιστικά κόμματα όχι απλώς ως «ψήφο διαμαρτυρίας», αλλά ως αποτέλεσμα της νομιμοποίησης προκαταλήψεων, του ρατσισμού και του αντισημιτισμού.
Στη χώρα μας, συνυπογράφει με τους Παντελή Γεωργογιάννη, Ούρλιχ Βάγκνερ και Γκίντερ Βίσβεντε, τον πρώτο τόμο της έκδοσης «Θεωρίες της Κοινωνικής Ψυχολογίας» (εκδόσεις Gutenberg, υπό την επιμέλεια του υπεύθυνου της σειράς, Παντελή Γεωργογιάννη).
- Η AfD πέτυχε ένα «ιστορικό» αποτέλεσμα στο κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ. Παρότι δεν εξασφάλισε απόλυτη πλειοψηφία για τον σχηματισμό κυβέρνησης, πέτυχε τη μεγαλύτερη αύξηση ποσοστού, εκλογικά, στην ιστορία της Ομοσπονδιακής Γερμανίας. Ποιος ευθύνεται γι αυτό τον θρίαμβο της ακροδεξιάς;
Η ανάλυση του ιστορικού της νίκης βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη, επειδή η AfD λαμβάνει υποστήριξη κι από το εξωτερικό και η εκλογική της επιτυχία οφείλεται κυρίως σε μια επιτυχημένη - και δαπανηρή - εκστρατεία. Γνωρίζουμε πόσο αποτελεσματικά το κόμμα χρησιμοποιεί τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ότι, ιδιαίτερα στην ανατολική Γερμανία, οι άνθρωποι καταναλώνουν λιγότερα mainstream μέσα ενημέρωσης. Η πολιτική επιρροή και η διαμόρφωση απόψεων λαμβάνουν χώρα στα κανάλια κοινωνικής δικτύωσης. Είναι σημαντικό να ειπωθεί ότι η AfD διεξήγαγε μια επιτυχημένη εκστρατεία με έναν νεαρό επικεφαλής υποψήφιο, τον Ούρλιχ Ζίγκμουντ, που πιστώθηκε ότι έχει χάρισμα. Γνωρίζει καλά τη δουλειά του, έχοντας εργαστεί στο παρελθόν ως βοηθός πωλήσεων. Πάνω απ' όλα, μετέφερε τέσσερα βασικά μηνύματα: «Είμαστε η μόνη εναλλακτική», «Το Βερολίνο και η ομοσπονδιακή κυβέρνηση είναι κακά», «Όλα ήταν παλαιότερα καλύτερα» και «Μαζί μας, όλα θα πάνε καλά».
Το AFD αξιοποίησε τη δυσαρέσκεια του λαού και πρόσφερε -υποτίθεται- μια λύση. Το CDU, το οποίο υπέστη τεράστιες απώλειες, πρότεινε έναν νέο, λιγότερο εύγλωττο υποψήφιο, ενώ εστίασε στα ζητήματα που έκανε «σημαία» η AfD - την μεταναστευτική κρίση και την ασφάλεια - χωρίς να προσφέρει όμως ένα δικό του «μοντέλο».
-Εννοείτε ότι η AfD το έκανε; Μπόρεσε να πάει ένα βήμα παραπέρα;
Η κρίση είναι εδώ, ο πληθωρισμός είναι επίσης παρών, οι τιμές είναι υψηλές. Η AfD μπόρεσε να τα επισημάνει όλα αυτά και να μετατοπίσει την προσοχή στην κυβέρνηση κάθε φορά που εμπλεκόταν ομοσπονδιακό κράτος. Με αυτόν τον τρόπο, οι ψηφοφόροι ξέχασαν ότι πολλά από τα προβλήματα αυτά είναι παγκόσμια, ότι η νέα κυβέρνηση κάνει σημαντικές επενδύσεις σε υποδομές και έχει επωμιστεί ένα νέο χρέος, προκειμένου να δημιουργήσει σταθερότητα, μακροπρόθεσμα. Όμως, σε αντίθεση με τον Ζίγκμουντ της AfD, ο Merz και οι υπουργοί του δεν καταφέρνουν να το επικοινωνήσουν αυτό αποτελεσματικά. Τα σχόλιά τους συχνά προδίδουν δυσπιστία και προς τους Γερμανούς πολίτες, όπως, για παράδειγμα, όταν επιμένουν ότι δεν εργαζόμαστε αρκετά σκληρά! Το ήδη εξαιρετικά υψηλό επίπεδο δυσπιστίας στην πολιτική - το οποίο, σύμφωνα με έρευνα που διεξάγαμε, οδηγεί πλέον σε δυσπιστία για τη λειτουργία της ίδιας της δημοκρατίας - συνδέεται με τη δυσπιστία των πολιτικών για τους πολίτες. Αυτό εργαλειοποιείται απολύτως από την AfD, η οποία ευδοκιμεί στον ταχέως αυξανόμενο εθνικό σοβινισμό.
-Ποιος, θα λέγατε, είναι ο πραγματικός ηττημένος των εκλογών;
Οι μεγαλύτεροι χαμένοι είναι αυτοί που δεν είναι ορατοί και δεν αναφέρονται σε πολλές συζητήσεις. Αυτοί που εργάζονται σε δημοκρατικά έργα, αυτοί που αντιτίθενται στον λαϊκισμό και τον εξτρεμισμό, αυτοί που αποτελούν την κοινωνία των πολιτών. Οι φόβοι τους αυξάνονται, καθώς τώρα οι δεξιοί εξτρεμιστές αισθάνονται πιο δυνατοί, εμφανίζονται πιο καθαρά και αισθάνονται ως η κυρίαρχη πλειοψηφία και το κέντρο.
Χαμένος είναι το CDU, που προσπάθησε να αντιγράψει τις ιδέες της ακροδεξιάς. Χαμένοι είναι το κόμμα Λογική και Δικαιοσύνη- BSW, της Ζάρα Βάγκενκνεχτ, πρώην υποστηρικτές του Die Linke που θα καταρρεύσουν. Οι πιο χαμένοι μακροπρόθεσμα μπορεί επίσης να είναι τα πιο φιλελεύθερα μέλη της AfD και η AfD της δυτικής Γερμανίας, καθώς δεν μπορούν να αντιγράψουν την επιτυχία της ανατολικής πτέρυγας. Θα υπάρξουν περισσότεροι χαμένοι και στην κυβέρνηση και στα καθεστηκυία κόμματα, αφού δεν τους ενδιέφερε η αλλαγή γενεών που θα έδινε μια ευκαιρία στους νέους πολιτικούς.
-Το προφίλ των ψηφοφόρων της AfD είναι σαφές, σταθερό ή μεταβαλλόμενο;
Είναι σημαντικό να γίνει διάκριση μεταξύ ενεργών και παθητικών υποστηρικτών. Οι παθητικοί υποστηρικτές ψήφισαν την AfD, είτε επειδή συμφωνούν με τον Όρμπαν και έχουν επηρεαστεί από αυτόν, είτε επειδή είναι δυσαρεστημένοι με αυτούς που έχουν ψηφίσει στο παρελθόν. Οι ενεργοί υποστηρικτές θέλουν μια διαφορετική Γερμανία. Κατά τα άλλα, η AfD έχει κερδίσει ψήφους παντού, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου νέες, μορφωμένες γυναίκες έχουν μετακομίσει, όπου δεν έχουν απομείνει σχεδόν καθόλου πολιτιστικές ή κοινωνικές παροχές, όπου ζουν λίγοι μη Γερμανοί και όπου υπάρχει λιγότερη ποικιλομορφία. Η AfD έχει επενδύσει πολλά στην προσέλκυση των φιλοδοξιών των νέων ανδρών, και αυτό επίσης, είδαμε, έχει αποτέλεσμα στην κάλπη. Είναι συγκρίσιμο με την άνοδο του Όρμπαν στην Ουγγαρία. Όπου επικρατήσει η ιδέα ενός «πολέμου των πολιτισμών» από τη δεξιά, κερδίζουν ψήφους.
- Είπατε ότι η AfD στη δυτική χώρα θα είναι μεταξύ των χαμένων, συγκρινόμενη με την AfD της ανατολής, υπό τον Ζίγκμουντ. Επομένως, ο θρίαμβος στη Σαξονία-Άνχαλτ δύσκολα θα αποτελέσει «προάγγελο» νέων θριάμβων στις περιφερειακές εκλογές που ακολουθούν σε άλλα κρατίδια...
Οι εκλογές στη Σαξονία-Άνχαλτ προωθούν τη διαδικασία ομαλοποίησης του ακροδεξιού κόμματος που παρατηρούμε στις δημοσκοπήσεις μας, εδώ και αρκετό καιρό. Το πολιτικό τοπίο στη Γερμανία - το οποίο παραμένει σημαντικό, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε κομματική τοποθέτηση - μετατοπίζεται περαιτέρω προς την αποδοχή της Νέας Δεξιάς και των ακροδεξιών ιδεολογιών, συμπεριλαμβανομένων των φιλελεύθερων-αυταρχικών κοινωνικών στάσεων, όπως αποτυπώνονται από τον Μασκισμό (Muskism), την πολιτική, οικονομική και κοινωνική ιδεολογία που εκπροσωπεί ο δισεκατομμυριούχος Ίλον Μασκ, και τις μετα-φιλελεύθερες ιδέες.
Η AfD έχει περιθωριοποιηθεί στην Ευρώπη, επειδή θεωρήθηκε πολύ ριζοσπαστική ακόμη και από την ευρωπαϊκή δεξιά. Ωστόσο, σε περίπτωση που σημειώσει περαιτέρω επιτυχίες, θα αποκτήσει μεγαλύτερη επιρροή και στην Ευρώπη. Αυτό εξαρτάται επίσης από τη Γαλλία και το ερώτημα εάν η Εθνική Συσπείρωση θα «ανοιχτεί» στην AfD. Αξίζει επίσης να αναρωτηθούμε εάν η Mελόνι στην Ιταλία θα σχηματίσει συμμαχία με την ηγέτιδα της AfD, Βάιντελ. Στα δυτικά ομόσπονδα κρατίδια, όπου πρόκειται να διεξαχθούν προσεχώς εκλογές, η AfD μπορεί ακόμη και να αποδυναμωθεί, επειδή η πολύ πιο ριζοσπαστική στα ανατολικά ομόσπονδα κρατίδια έχει ρομαντικοποιήσει το παρελθόν της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Επιπλέον, στη δύση, η AfD είναι σαφώς πιο διχασμένη μεταξύ ακροδεξιών εξτρεμιστών και πρώην ψηφοφόρων άλλων κομμάτων. Η εκστρατεία Σαξονία-Άνχαλτ μπορεί να μην έχει απήχηση, για να συνοψίσω, στη δύση.
-Τι είδους κυβέρνηση μπορεί, μέσα από αυτές τις διαδικασίες «νομιμοποίησης» της ακραίας δεξιάς να σχηματιστεί εντέλει στο κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ;
Τα πάντα είναι προς το παρόν εξαιρετικά αβέβαια, επειδή μεμονωμένα μέλη του BSW ή ακόμα και η δεξιά πτέρυγα του CDU θα μπορούσαν να κάνουν έναν υποψήφιο της AfD Υπουργό-Πρόεδρο. Επομένως, εξαρτάται επίσης από το πόσο ο νυν Υπουργός-Πρόεδρος μπορεί να κρατήσει τον έλεγχο. Είναι πολύ πιθανό να σχηματιστεί μια κυβέρνηση μειοψηφίας, επειδή είναι σαφές ότι η AfD είναι, εν μέρει, ακροδεξιά, και μια κυβέρνηση της AfD θα είχε δραματικές συνέπειες, τόσο σε κρατικό όσο και σε ομοσπονδιακό επίπεδο.
-Η συμμαχία CDU-CSU παραμένει στάσιμη, στο 20,5%, ενώ το SPD συνεχίζει την πτώση του στο 12%. Το Die Linke κινείται στο 10,5% της πρόθεσης ψήφου και η Συμμαχία της Σάρα Βάγκενκνεχτ στο 3,5%. Το φιλελεύθερο FDP παραμένει κάτω από το όριο του 5% που απαιτείται για την είσοδο στην Bundestag. Πώς αναλύετε αυτή την εκλογική εικόνα;
Είναι ένα σημάδι μιας μακροπρόθεσμης τάσης. Το πολιτικό κέντρο διαβρώνεται. Είναι γνωστό ότι το Die Linke μαστίζεται από εσωτερικές συγκρούσεις αντί να σχηματίζει συμμαχίες. Αυτό που είναι νέο, ωστόσο, είναι ότι η δημοκρατία, σε περιόδους κρίσης, γίνεται σήμερα αποδέκτης δυσπιστίας, με αποτέλεσμα νέες πολιτικές δυνάμεις να κερδίζουν δύναμη. Επιπλέον, οικονομικά ισχυρές δυνάμεις αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη επιρροή στην πολιτική επικοινωνία, επειδή κατέχουν κι ελέγχουν τα «κανάλια» της. Αυτό συμβάλλει στη διάβρωση της πολιτικής. Ένα παράδειγμα είναι η ταχεία ιδεολογική και συναισθηματική πόλωση. Ως αποτέλεσμα, το FDP εξασθενεί και οι Πράσινοι δεν σημειώνουν κέρδη, παρά την κλιματική κρίση. Ποιος έχει επιρροή εξαρτάται όλο και περισσότερο από την προπαγάνδα, παρά από ορθολογικές πολιτικές έννοιες.
- Μια γερμανική κρίση είναι και ευρωπαϊκή; Αν τελικά τα καταφέρει η AfD στις επόμενες εκλογικές αναμετρήσεις, αυτό θα ρίξει αναγκαστικά την «σκιά» του και στην ατζέντα της ΕΕ;
Αυτό είναι απολύτως αληθές, αλλά η επιτυχία της AfD θα μπορούσε να οδηγήσει την Γερμανία στην απώλεια επιρροής. Σε αυτό προστίθεται το γεγονός ότι η Ευρώπη βρίσκεται σε κρίση. Υπάρχει έλλειψη ενότητας και οράματος για το μέλλον, και οι υπερδυνάμεις αποδυναμώνουν την Ευρώπη.
- Η Κομισιόν, υπό την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, υποστηρίζει τις διαδοχικές κυβερνήσεις στο Βερολίνο και τις πολιτικές τους. Η εξήγηση που δίνεται είναι πάντα η ίδια. Η Γερμανία, που φαίνεται πλέον να είναι ο βασικός ευρωπαίος «ασθενής», είναι απαραίτητη για την ΕΕ. Αν, όμως, καθηγητά Ζικ, ο ασθενής δεν αλλάζει «θεραπεία», ο «λογαριασμός» για την Ε.Ε. δεν θα γίνει δυσβάσταχτος;
Ναι. Ο Μερτς δεν εστιάζει αρκετά στην Ευρώπη. Η ευρωπαϊκή πολιτική παίζει πολύ μικρό ρόλο και οι συμβολικές φιλίες με τη Γαλλία και άλλες χώρες δεν λειτουργούν. Ίσως η εμμονή του Mερτς με τις ΗΠΑ και της AfD με τη Ρωσία να «στοιχειώνουν» αμφότερους. Δεν υπάρχει όραμα για μια νέα ευρωπαϊκή πολιτική σε έναν αναδιοργανωμένο κόσμο, που βρίσκεται σε αναταραχή. Ούτε είναι σαφές εάν ο Mερτς και η φον ντε Λάιεν συμμετέχουν σε ουσιαστικό διάλογο.
