Για χρόνια στη συζήτηση γύρω από τα social media και τα παιδιά, έπεφτε και μία συμβουλή που ακουγόταν σχεδόν αυτονόητη, ότι οι γονείς πρέπει να βάζουν όρια και τα παιδιά πρέπει να περνούν λιγότερο χρόνο στο κινητό. Και πολύ σπάνια αυτό γινόταν πράξη. Τα αμερικανικά δικαστήρια αρχίζουν πλέον να θέτουν ένα πολύ διαφορετικό ερώτημα. Τι συμβαίνει όταν απέναντι σε ένα παιδί δεν βρίσκεται απλώς μια εφαρμογή που του αρέσει, αλλά ένα προϊόν που κατηγορείται ότι σχεδιάστηκε με τέτοιο τρόπο ώστε να κάνει την απομάκρυνσή του από αυτό όσο το δυνατόν δυσκολότερη; Για τη Meta, το ερώτημα δεν είναι πια θεωρητικό.
Η εταιρεία του Mark Zuckerberg βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα πρωτοφανές κύμα δικαστικών υποθέσεων στις ΗΠΑ για την επίδραση του Facebook και του Instagram στους ανήλικους χρήστες και μέσα στο 2026 έχει ήδη υποστεί δύο ιδιαίτερα σημαντικές δικαστικές ήττες. Τώρα βρίσκεται μπροστά στη μεγαλύτερη δοκιμασία μέχρι σήμερα, τη δίκη που ξεκίνησε στις 18 Αυγούστου στο Όκλαντ της Καλιφόρνιας και μπορεί να αλλάξει όχι μόνο τις δύο πλατφόρμες αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται νομικά ολόκληρο το επιχειρηματικό μοντέλο των social media. Θα καταφέρει, λοιπόν, το αποτέλεσμα της δίκης να αλλάξει για πάντα το Instagram και το Facebook;
Σχεδόν 1 δις δολάρια από τη Meta στο Νέο Μεξικό
Λίγες ημέρες πριν αρχίσει η δίκη στην Καλιφόρνια, ήρθε μια απόφαση που έδειξε πόσο σοβαρό έχει γίνει το νομικό πρόβλημα για τη Meta. Στις 6 Αυγούστου, δικαστήριο του Νέου Μεξικού εξέδωσε την τελική απόφαση σε μια υπόθεση που είχε ήδη καταλήξει τον Μάρτιο σε βαριά ήττα της εταιρείας. Τότε, σώμα ενόρκων είχε κρίνει τη Meta υπεύθυνη για παραβιάσεις της πολιτειακής νομοθεσίας σχετικά με την ασφάλεια των παιδιών και είχε επιβάλει αστικές χρηματικές ποινές ύψους 375 εκατ. δολαρίων. Με τη νέα απόφαση προστέθηκαν 567 εκατ. δολάρια, ανεβάζοντας το συνολικό οικονομικό βάρος της υπόθεσης στα 942 εκατ. δολάρια. Τα 567 εκατομμύρια δεν είναι απλώς ένα ακόμη πρόστιμο, το δικαστήριο διέταξε να διατεθούν για την αντιμετώπιση των βλαβών που συνδέθηκαν με τη χρήση των πλατφορμών από νέους, με το μεγαλύτερο μέρος του ποσού να κατευθύνεται σε υπηρεσίες θεραπείας και το υπόλοιπο σε πρόληψη, ενημέρωση και άλλες υπηρεσίες υποστήριξης. Παράλληλα, επέβαλε στη Meta ένα πενταετές, δικαστικά εποπτευόμενο πρόγραμμα αλλαγών στο Facebook και το Instagram.
Προφανώς και αυτό είναι σημαντικότερο από τα ίδια τα χρήματα, αφού η εταιρεία καλείται να αλλάξει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των προϊόντων της για τους ανήλικους χρήστες στο Νέο Μεξικό, να ενισχύσει την επαλήθευση ηλικίας, να περιορίσει τις ειδοποιήσεις και να εφαρμόσει αυστηρότερες δικλείδες ασφαλείας. Μεταξύ των μέτρων περιλαμβάνεται και ανώτατο όριο χρήσης των Facebook και Instagram από ανηλίκους στις 90 ώρες τον μήνα, εκτός αν υπάρχει γονική έγκριση για περισσότερο χρόνο. Το δικαστήριο διέταξε επίσης τα like counts να μην εμφανίζονται εξ ορισμού στους ανήλικους και επέβαλε πρόσθετους περιορισμούς στις αλληλεπιδράσεις τους με ενήλικες και AI chatbots. Η απόφαση είναι εξαιρετικά σημαντική και για έναν ακόμη λόγο, το δικαστήριο αντιμετώπισε το Facebook και το Instagram ως προϊόντα των οποίων ο σχεδιασμός μπορεί να προκαλεί βλάβη. Δεν πρόκειται απλώς για το αν ένας τρίτος ανέβασε ένα επικίνδυνο post ή ένα ακατάλληλο βίντεο, το ερώτημα μεταφέρεται στο πώς έχει κατασκευαστεί η ίδια η πλατφόρμα και αυτή η διάκριση μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική για όσα ακολουθούν.
29 πολιτείες απέναντι στη Meta
Στις 18 Αυγούστου ξεκίνησε στο ομοσπονδιακό δικαστήριο του Όκλαντ μια ακόμη μεγαλύτερη δικαστική αναμέτρηση. Μια διακομματική συμμαχία 29 αμερικανικών πολιτειών στρέφεται κατά της Meta, κατηγορώντας την ότι σχεδίασε το Facebook και κυρίως το Instagram ώστε να ενθαρρύνουν την καταναγκαστική χρήση από παιδιά και εφήβους, ενώ παράλληλα παραπλανούσε το κοινό σχετικά με την ασφάλεια των προϊόντων της. Η υπόθεση έχει διαφορετικά νομικά σκέλη. Η Καλιφόρνια, το Κολοράντο, το Κεντάκι και το Νιου Τζέρσεϊ προωθούν πολιτειακές αξιώσεις σχετικά με παραπλανητικές πρακτικές και την ασφάλεια των προϊόντων, ενώ οι 29 πολιτείες συμμετέχουν στο ομοσπονδιακό σκέλος που αφορά, μεταξύ άλλων, την παράνομη συλλογή προσωπικών δεδομένων παιδιών κάτω των 13 ετών χωρίς γονική συγκατάθεση.
Οι πολιτείες υποστηρίζουν ότι η Meta γνώριζε πόσο ευάλωτοι είναι οι νεότεροι χρήστες σε μηχανισμούς κοινωνικής επιβράβευσης και ότι χαρακτηριστικά όπως το ατελείωτο scroll, οι συνεχείς ειδοποιήσεις, το autoplay, τα likes και οι αλγοριθμικές προτάσεις δεν είναι ουδέτερα εργαλεία, αλλά μέρος ενός σχεδιασμού που έχει ως στόχο να κρατά τον χρήστη όσο το δυνατόν περισσότερο μέσα στην εφαρμογή. Και τα ποσά που διακυβεύονται είναι τεράστια. Οι ενάγοντες ζητούν αποζημιώσεις που θα μπορούσαν να φτάσουν σε δεκάδες ή ακόμη και εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια, μαζί με αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας των Facebook και Instagram. Η Meta απορρίπτει τις κατηγορίες και υποστηρίζει ότι δεν προσπάθησε να εθίσει παιδιά στις πλατφόρμες της, ότι οι πολιτείες παρουσιάζουν αποσπασματικά τα στοιχεία και ότι η εταιρεία έχει επενδύσει σημαντικά στην προστασία των ανηλίκων.
Hook, hold, harvest and hide
Μία φράση από την πρώτη εβδομάδα της δίκης συνοψίζει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο το κατηγορητήριο. Η αναπληρώτρια γενική εισαγγελέας της Καλιφόρνιας Megan O'Neill περιέγραψε την υποτιθέμενη στρατηγική της Meta με τέσσερις λέξεις: «hook, hold, harvest and hide». Να προσελκύσεις τον χρήστη, να τον κρατήσεις, να συλλέξεις τα δεδομένα του και να αποκρύψεις όσα γνωρίζεις για τις συνέπειες. Σύμφωνα με την κατηγορούσα πλευρά, η Meta γνώριζε ότι τα παιδιά και οι έφηβοι είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στην κοινωνική επιβράβευση, στην αναζήτηση αποδοχής και στους μηχανισμούς που τους κάνουν να επιστρέφουν ξανά και ξανά σε μια εφαρμογή. Οι πολιτείες ισχυρίζονται ότι αντί αυτή η γνώση να οδηγήσει σε έναν ασφαλέστερο σχεδιασμό, αξιοποιήθηκε για να αυξηθεί το engagement. Ανάμεσα στα εσωτερικά στοιχεία που έχουν παρουσιαστεί βρίσκεται ακόμη και έρευνα της εταιρείας με τον χαρακτηριστικό τίτλο “The young ones are the best ones”, την οποία οι ενάγοντες χρησιμοποιούν ως στοιχείο για τη σημασία που είχαν οι νεότεροι χρήστες για τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη των πλατφορμών.
Από τις σημαντικότερες στιγμές της πρώτης εβδομάδας ήταν η κατάθεση του Arturo Béjar, πρώην διευθυντή μηχανικής και στελέχους ασφαλείας της Meta. Και η μαρτυρία του έχει ιδιαίτερο βάρος ακριβώς επειδή δεν προέρχεται από έναν εξωτερικό επικριτή της εταιρείας αλλά από κάποιον που γνώριζε τη λειτουργία της εκ των έσω. Ο Béjar κατέθεσε ότι ο Mark Zuckerberg έδινε προτεραιότητα στην ανάπτυξη της εταιρείας και στο engagement έναντι της ασφάλειας των παιδιών και ότι οι επιλογές του διαμόρφωναν συνολικά την εταιρική κουλτούρα. Υποστήριξε επίσης ότι είχε προειδοποιήσει προσωπικά τον Zuckerberg για προβλήματα που αντιμετώπιζαν οι έφηβοι στο Instagram. Η εμπλοκή του με το θέμα είχε και προσωπική αφετηρία. Η κόρη του είχε δεχθεί μισογυνιστική παρενόχληση στο Instagram, γεγονός που τον οδήγησε να εξετάσει πιο προσεκτικά τους μηχανισμούς αναφοράς και προστασίας της πλατφόρμας. Κατέληξε, όπως υποστήριξε στη δίκη, ότι τα υπάρχοντα εργαλεία δεν αντιμετώπιζαν αποτελεσματικά όσα πραγματικά συνέβαιναν στους εφήβους.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε και η περιγραφή του για τα παιδιά κάτω των 13 ετών. Παρότι επισήμως δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούν Instagram και Facebook, ο Béjar είπε ότι η Meta ακολουθούσε στην πράξη μια λογική “don't ask, don't tell”: δεν προσπαθούσε αρκετά να μάθει ποιοι χρήστες ήταν μικρότεροι από το επιτρεπόμενο όριο ηλικίας, ενώ ταυτόχρονα μπορούσε να ισχυρίζεται ότι δεν γνώριζε πως βρίσκονταν στις πλατφόρμες. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για το σκέλος της υπόθεσης που αφορά τα προσωπικά δεδομένα, καθώς η αμερικανική νομοθεσία επιβάλλει ειδικούς περιορισμούς στη συλλογή δεδομένων παιδιών κάτω των 13 ετών.
Η Meta αρνείται ότι έβαζε το engagement πάνω από τα παιδιά
Η Meta απορρίπτει την εικόνα που παρουσιάζουν οι πολιτείες. Η εταιρεία υποστηρίζει ότι οι ισχυρισμοί περί σκόπιμου εθισμού των παιδιών δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα και ότι τα εσωτερικά έγγραφα και οι έρευνές της παρουσιάζονται εκτός του πραγματικού τους πλαισίου. Παραπέμπει παράλληλα στα μέτρα που έχει λάβει τα τελευταία χρόνια. Teen Accounts, γονικούς ελέγχους, περιορισμούς στην επικοινωνία ενηλίκων με ανήλικους, εργαλεία διαχείρισης χρόνου και συστήματα εντοπισμού λογαριασμών που ανήκουν σε παιδιά κάτω του επιτρεπόμενου ορίου ηλικίας. Η εταιρεία αμφισβητεί επίσης ότι μπορεί να αποδειχθεί μια απλή σχέση αιτίου και αποτελέσματος ανάμεσα στη χρήση του Instagram ή του Facebook και στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι νέοι. Η θέση της είναι ότι η ευημερία των εφήβων επηρεάζεται από πολλούς διαφορετικούς κοινωνικούς, οικογενειακούς και προσωπικούς παράγοντες και δεν μπορεί να αποδοθεί συλλήβδην στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης.
Δεν είναι πια μόνο το περιεχόμενο, λοιπόν, είναι το ίδιο το προϊόν. Για σχεδόν δύο δεκαετίες οι μεγάλες πλατφόρμες μπορούσαν να υποστηρίζουν ότι δεν είναι εκείνες που δημιουργούν το προβληματικό περιεχόμενο αλλά οι χρήστες τους. Το Section 230 της αμερικανικής νομοθεσίας τους έχει προσφέρει εκτεταμένη προστασία απέναντι στην ευθύνη για όσα δημοσιεύουν τρίτοι. Όμως μια πρόσφατη απόφαση του ομοσπονδιακού εφετείου του 9ου Circuit άνοιξε ακόμη περισσότερο τον δρόμο για χιλιάδες αγωγές, κρίνοντας ότι η προστασία του Section 230 δεν αποκλείει αξιώσεις που στρέφονται εναντίον του σχεδιασμού των ίδιων των προϊόντων. Η διαφορά είναι τεράστια, δεν εξετάζεται πλέον μόνο αν το Instagram άφησε ένα επικίνδυνο ποστ online. Εξετάζεται το scroll που δεν τελειώνει ποτέ. Η επόμενη ειδοποίηση. Το επόμενο Reel. Το like που περιμένεις να εμφανιστεί. Το autoplay που δεν σε αφήνει να αποφασίσεις αν θέλεις πραγματικά να δεις το επόμενο βίντεο. Ο αλγόριθμος που μαθαίνει συνεχώς τι είναι αυτό που θα σε κρατήσει άλλα πέντε λεπτά μπροστά στην οθόνη και μετά άλλα πέντε. Και όταν απέναντι σε αυτό το σύστημα βρίσκεται ένα παιδί, η συζήτηση περί προσωπικής ευθύνης του χρήστη αρχίζει αναπόφευκτα να γίνεται πολύ πιο δύσκολη.
Η δίκη στο Όκλαντ αναμένεται να διαρκέσει περίπου έξι έως οκτώ εβδομάδες. Αν οι πολιτείες επικρατήσουν, η Meta δεν κινδυνεύει μόνο με ένα τεράστιο οικονομικό πλήγμα, μπορεί να αναγκαστεί να αλλάξει χαρακτηριστικά που βρίσκονται στην καρδιά του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν το Instagram και το Facebook. Και εδώ η απόφαση του Νέου Μεξικού αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, αφού δεν περιορίστηκε στην επιβολή εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων, διέταξε αλλαγές στο ίδιο το προϊόν. Έβαλε χρονικά όρια, περιόρισε ειδοποιήσεις, επέβαλε διαφορετικές προεπιλογές για ανήλικους και έθεσε τη Meta υπό δικαστική εποπτεία για πέντε χρόνια. Γι' αυτό η υπόθεση που εξελίσσεται τώρα στην Καλιφόρνια αφορά πολύ περισσότερα από τη Meta ή τον Mark Zuckerberg. Στην πραγματικότητα αφορά ένα ολόκληρο επιχειρηματικό μοντέλο που έχτισε τεράστιες περιουσίες μετατρέποντας την ανθρώπινη προσοχή σε χρήμα.
