Δεν είχε τίποτα από όσα θεωρούμε απαραίτητα για να γεννηθεί ένασ σταρ. Δεν ήταν νέα όταν την ανακάλυψε ο κόσμος, δεν τραγουδούσε στα αγγλικά, δεν προερχόταν από μια μεγάλη μουσική αγορά και δεν προσπάθησε ποτέ να κατασκευάσει γύρω της την εικόνα της ντίβας.
Αντίθετα, ανέβαινε στη σκηνή ξυπόλυτη.
Φορούσε απλά φορέματα, στεκόταν σχεδόν ακίνητη μπροστά στο μικρόφωνο και τραγουδούσε στη γλώσσα του Πράσινου Ακρωτηρίου για έρωτες που τελείωσαν, ανθρώπους που έφυγαν, πλοία που χάθηκαν στον ορίζοντα και εκείνη την παράξενη θλίψη που γεννά η απόσταση.
Όταν η Cesária Évora άρχισε να γίνεται πραγματικά γνωστή εκτός της πατρίδας της, πλησίαζε ήδη τα πενήντα. Είχε περάσει δεκαετίες τραγουδώντας σε μπαρ και μικρούς χώρους στο Μιντέλο, είχε γνωρίσει τη φτώχεια από παιδί και είχε φτάσει κάποτε στο σημείο να εγκαταλείψει το τραγούδι για χρόνια.
Κι όμως, η γυναίκα από ένα μικρό νησιωτικό κράτος στα ανοιχτά της δυτικής Αφρικής θα γινόταν τελικά μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φωνές της world music. Θα τραγουδούσε στις σημαντικότερες σκηνές του κόσμου, θα πουλούσε εκατομμύρια δίσκους και θα κέρδιζε Grammy.
Χωρίς να φορέσει ποτέ παπούτσια στη σκηνή.
Ένα κορίτσι στο λιμάνι του Μιντέλο
Η Cesária Évora γεννήθηκε στις 27 Αυγούστου 1941 στο Μιντέλο, στο νησί Σάο Βισέντε του Πράσινου Ακρωτηρίου, που τότε βρισκόταν ακόμη υπό πορτογαλική αποικιακή κυριαρχία.
Η οικογένειά της ήταν φτωχή. Ο πατέρας της, Ζουστίνο ντα Κρους Έβορα , έπαιζε μουσική, όμως πέθανε όταν εκείνη ήταν ακόμη παιδί. Η μητέρα της, που μαγείρευε για να συντηρήσει την οικογένεια, βρέθηκε αντιμέτωπη με την αδυναμία να μεγαλώσει μόνη όλα τα παιδιά της.
Για ένα διάστημα η μικρή Cesária στάλθηκε σε ορφανοτροφείο.
«Η μουσική είναι πάντοτε παρούσα. Ακόμα και όταν τα χάσεις όλα, η μουσική θα είναι πάντα εκεί»
Δεν υπήρχε κανένα ρομαντικό στοιχείο σε αυτή τη φτώχεια. Το Πράσινο Ακρωτήριο είχε γνωρίσει σκληρές περιόδους ξηρασίας, πείνας και μετανάστευσης. Η θάλασσα ήταν παντού, αλλά για πολλούς δεν σήμαινε διακοπές ή ελευθερία. Ήταν ο δρόμος που έπρεπε να πάρουν για να φύγουν.
Αυτός ο κόσμος θα γινόταν αργότερα η πρώτη ύλη των τραγουδιών της.
Γιατί η μουσική της Cesária Évora δεν μπορεί να αποκοπεί από τον τόπο της. Μέσα στη φωνή της υπάρχει το λιμάνι του Μιντέλο, οι άνθρωποι που περιμένουν, εκείνοι που μεταναστεύουν και εκείνοι που μένουν πίσω.
Και πάνω απ’ όλα υπάρχει μια λέξη: sodade.
Η «sodade» που έκανε όλο τον κόσμο να καταλάβει μια άγνωστη γλώσσα
Η λέξη προέρχεται από την πορτογαλική saudade, αλλά στο κρεολικό ιδίωμα του Πράσινου Ακρωτηρίου αποκτά τη δική της μουσική και συναισθηματική υπόσταση.
Δεν μεταφράζεται εύκολα.
Είναι νοσταλγία, απουσία, λαχτάρα. Είναι η μνήμη κάποιου που βρίσκεται μακριά και η αίσθηση ότι κάτι που αγαπήσαμε ίσως δεν επιστρέψει ποτέ ακριβώς όπως ήταν.
«Όλη η ζωή των κατοίκων του Πράσινου Ακρωτηρίου περιστρέφεται γύρω από τη θάλασσα»
Η Cesária τραγουδούσε κυρίως morna, το χαρακτηριστικό μουσικό είδος του Πράσινου Ακρωτηρίου, όπου συναντώνται η πορτογαλική μελαγχολία, οι αφρικανικές μουσικές ρίζες και η ιστορία ενός λαού που έμαθε να ζει ανάμεσα στη γη και τη θάλασσα.
Δεν χρειαζόταν να καταλαβαίνει κανείς τα λόγια.
Αυτό υπήρξε ίσως ένα από τα μεγαλύτερα μυστικά της επιτυχίας της. Η φωνή της μετέφερε το συναίσθημα πριν προλάβει ο ακροατής να αναζητήσει τη μετάφραση.
Τα μπαρ, τα πλοία και τα πρώτα τραγούδια
Η Εβόρα άρχισε να τραγουδά σε νεαρή ηλικία στα μπαρ και στις ταβέρνες του Μιντέλο. Σύντομα έγινε γνωστή στους ναυτικούς που περνούσαν από το λιμάνι και στους κατοίκους της πόλης.
Ήταν μια τοπική διασημότητα πολύ πριν γίνει διεθνής.
Μόνο που η φήμη στο Μιντέλο δεν σήμαινε απαραίτητα και οικονομική ασφάλεια. Τραγουδούσε συχνά για πολύ λίγα χρήματα ή ακόμη και για ένα ποτό. Η ζωή της δεν θύμιζε σε τίποτα τη μετέπειτα εικόνα μιας καλλιτέχνιδας που ταξίδευε από χώρα σε χώρα.
Υπήρχαν σχέσεις, παιδιά, δυσκολίες, οικονομική ανασφάλεια. Και υπήρχε το αλκοόλ, που για μεγάλο διάστημα κατείχε δύσκολη θέση στη ζωή της.
«Θέλω να τραγουδάω μέχρι να πεθάνω»
Κάποια στιγμή, στη δεκαετία του 1970, σταμάτησε να τραγουδά.
Η ίδια αναφερόταν αργότερα σε εκείνη την περίοδο ως τα «σκοτεινά χρόνια» της. Για περίπου μία δεκαετία απομακρύνθηκε από τη μουσική σκηνή. Η γυναίκα που θα γινόταν μία από τις σημαντικότερες φωνές της Αφρικής είχε ουσιαστικά εγκαταλείψει την καριέρα της προτού καν αυτή αρχίσει πραγματικά.
Και εδώ βρίσκεται το πρώτο μεγάλο παράδοξο της ιστορίας της.
Η Σεζάρια Εβόρα δεν έγινε διάσημη επειδή κυνηγούσε επίμονα τη δόξα από τα είκοσί της.
Η μεγάλη της καριέρα άρχισε όταν, σύμφωνα με τους κανόνες της μουσικής βιομηχανίας, θα έπρεπε σχεδόν να έχει τελειώσει.
Η συνάντηση που άλλαξε τη ζωή της
Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 η Εβόρα άρχισε σταδιακά να επιστρέφει στο τραγούδι. Η καθοριστική συνάντηση έγινε με τον Ζοζέ ντα Σίλβα, έναν Γαλλοκαμποβερντιανό μουσικό παραγωγό που διέκρινε στη φωνή της κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια τοπική ιδιαιτερότητα.
Την προσκάλεσε στο Παρίσι.
Εκείνη ήταν ήδη στα σαράντα της.
Το 1988 ηχογράφησε το «La Diva aux Pieds Nus» — «Η ξυπόλυτη ντίβα». Ο τίτλος θα εξελισσόταν ουσιαστικά στο όνομα με το οποίο θα τη γνώριζε ολόκληρος ο κόσμος.
«Πάντα μου άρεσε να βρίσκομαι στη σκηνή και να τραγουδάω… το σημαντικό είναι να τραγουδάω και να αρέσει στον κόσμο»
Η διεθνής επιτυχία όμως δεν ήρθε από τη μια μέρα στην άλλη. Χρειάστηκε να περάσουν ακόμη μερικά χρόνια μέχρι το κοινό έξω από τις κοινότητες του Πράσινου Ακρωτηρίου να αρχίσει πραγματικά να την ανακαλύπτει.
Το 1992 κυκλοφόρησε το άλμπουμ «Miss Perfumado».
Και όλα άλλαξαν.
Όταν η «Sodade» άρχισε να ταξιδεύει
Στο «Miss Perfumado» βρισκόταν και το τραγούδι που θα γινόταν σχεδόν συνώνυμο του ονόματός της: το «Sodade».
Η επιτυχία του δίσκου στη Γαλλία ήταν εντυπωσιακή και σύντομα η φήμη της άρχισε να περνά τα ευρωπαϊκά σύνορα. Η γυναίκα που για χρόνια τραγουδούσε σε μικρά μπαρ βρέθηκε ξαφνικά μπροστά σε μεγάλα ακροατήρια.
Το παράδοξο ήταν ότι τίποτε επάνω της δεν άλλαξε δραματικά.
Δεν προσπάθησε να μοιάσει με διεθνή pop star. Δεν άλλαξε τη μουσική της ώστε να γίνει πιο εύπεπτη. Δεν εγκατέλειψε τη γλώσσα της για τα αγγλικά.
Και κυρίως, δεν φόρεσε παπούτσια.
«Δεν έχω φόβους. Αν είναι να συμβεί κάτι, ας συμβεί»
Η εικόνα της πάνω στη σκηνή έγινε εμβληματική: ένα απλό φόρεμα, ένα μικρόφωνο, συχνά ένα τσιγάρο στο χέρι και τα γυμνά πόδια πάνω στο πάτωμα.
Σε μια βιομηχανία που συχνά κατασκευάζει εικόνες μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια, η Εβόρα έγινε παγκόσμιο σύμβολο επειδή αρνήθηκε ουσιαστικά να κατασκευάσει μία.
Γιατί τραγουδούσε ξυπόλυτη
Τα γυμνά πόδια έγιναν τόσο αναγνωρίσιμα, ώστε για πολλούς ήταν αδύνατο να ξεχωρίσουν την καλλιτέχνιδα από τον μύθο που δημιουργήθηκε γύρω από αυτά.
Συχνά ερμηνεύτηκαν ως πολιτική δήλωση ή ως ένδειξη αλληλεγγύης προς τους φτωχούς ανθρώπους του Πράσινου Ακρωτηρίου.
«Η μουσική είναι πάντοτε παρούσα. Ακόμα και όταν τα χάσεις όλα, η μουσική θα είναι πάντα εκεί»
Η πραγματικότητα ήταν λιγότερο κατασκευασμένη.
Η ίδια είχε εξηγήσει ότι απλώς προτιμούσε να είναι ξυπόλυτη. Ήταν κάτι φυσικό για εκείνη, συνδεδεμένο με τον τρόπο που είχε μεγαλώσει και με την καθημερινότητά της.
Ίσως ακριβώς γι’ αυτό απέκτησε τόσο ισχυρό συμβολισμό.
Δεν είχε σχεδιαστεί από κάποιον image maker. Δεν ήταν μέρος στρατηγικής. Ήταν απλώς η ίδια.
Και κάπως έτσι, η γυναίκα που δεν προσπάθησε να δημιουργήσει εμπορικό σήμα, απέκτησε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες εικόνες της παγκόσμιας μουσικής.
Η επιτυχία που ήρθε όταν κανείς δεν την περίμενε
Στη δεκαετία του 1990 η καριέρα της απογειώθηκε. Η Évora περιόδευσε στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες και η φωνή της έφτασε σε κοινά που μέχρι τότε πιθανότατα δεν γνώριζαν καν πού βρίσκεται το Πράσινο Ακρωτήριο στον χάρτη.
Η ηλικία της, αντί να αποτελεί μειονέκτημα, έγινε σχεδόν μέρος της δύναμής της.
Δεν τραγουδούσε τον πόνο σαν να τον φανταζόταν. Έμοιαζε να τον έχει ζήσει.
Η βραχνή, ζεστή φωνή της είχε πάνω της τον χρόνο. Δεν χρειαζόταν να επιδεικνύει τεχνική δεξιοτεχνία για να συγκινήσει. Μια μικρή αλλαγή στον τόνο, μια ανάσα, ένας στίχος που άφηνε να αιωρηθεί λίγο περισσότερο ήταν αρκετά.
Το 2004 ήρθε μία από τις μεγαλύτερες διεθνείς αναγνωρίσεις: το άλμπουμ «Voz d’Amor» κέρδισε Grammy στην κατηγορία Contemporary World Music Album.
Η γυναίκα που είχε περάσει χρόνια τραγουδώντας για ψίχουλα στα μπαρ του Μιντέλο κρατούσε πλέον ένα Grammy.
Ήταν 62 ετών.
Η ντίβα που δεν συμπεριφέρθηκε ποτέ σαν ντίβα
Υπάρχει κάτι σχεδόν ανατρεπτικό στον τρόπο με τον οποίο η Εβόρα αντιμετώπισε τη διασημότητα.
Συνέχισε να έχει βαθιά σχέση με το Πράσινο Ακρωτήριο και ιδιαίτερα με το Μιντέλο. Δεν παρουσίασε ποτέ τον εαυτό της ως κάποια εξωτική σταρ που είχε «ξεφύγει» από τη φτώχεια και άφησε πίσω της τον τόπο της.
Αντίθετα, πήρε τον τόπο μαζί της.
Κάθε φορά που τραγουδούσε morna σε μια μεγάλη ευρωπαϊκή αίθουσα, το Μιντέλο ήταν εκεί. Η θάλασσα ήταν εκεί. Η μετανάστευση, η φτώχεια, οι αποχωρισμοί και η sodade ήταν εκεί.
Ακόμη και η σχέση της με το κοινό είχε κάτι ανεπιτήδευτο. Δεν υπήρχαν θεαματικές χορογραφίες ή περίπλοκες σκηνικές παραγωγές.
Υπήρχε μια γυναίκα.
Και μια φωνή.
Και αυτό αποδείχθηκε αρκετό.
Η τελευταία επιστροφή στο Μιντέλο
Τα τελευταία χρόνια της ζωής της σημαδεύτηκαν από προβλήματα υγείας. Η Εβόρα ήταν επί χρόνια βαριά καπνίστρια και αντιμετώπισε καρδιολογικά προβλήματα. Το 2010 υπέστη καρδιακό επεισόδιο και υποβλήθηκε σε επέμβαση.
Τον Σεπτέμβριο του 2011 ανακοίνωσε ότι αποσύρεται από τη μουσική, καθώς η κατάσταση της υγείας της δεν της επέτρεπε πλέον να συνεχίσει τις περιοδείες.
Λίγους μήνες αργότερα, στις 17 Δεκεμβρίου 2011, πέθανε στο Σάο Βισέντε σε ηλικία 70 ετών.
Η είδηση του θανάτου της ταξίδεψε σε έναν κόσμο πολύ μεγαλύτερο από εκείνον στον οποίο είχε γεννηθεί.
Η Cesária Évora είχε κάνει κάτι που ελάχιστοι καλλιτέχνες κατορθώνουν: είχε μετατρέψει τη μουσική ενός μικρού τόπου σε παγκόσμια γλώσσα χωρίς να αφαιρέσει από αυτήν όσα την έκαναν τοπική.
Ποτέ δεν είναι «πολύ αργά»
Σήμερα, 27 Αυγούστου, συμπληρώνονται 85 χρόνια από τη γέννηση της Cesária Évora. Και ίσως η ιστορία της να έχει μια ιδιαίτερη δύναμη ακριβώς επειδή βρίσκεται τόσο μακριά από τον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει να αντιλαμβανόμαστε την επιτυχία.
Ζούμε σε μια εποχή που λατρεύει τους ανθρώπους που πετυχαίνουν νωρίς. Τα «30 under 30», τους εικοσάχρονους εκατομμυριούχους, τα παιδιά-θαύματα, τις καριέρες που απογειώνονται πριν προλάβει κάποιος να αποκτήσει τις πρώτες του ρυτίδες.
Η Cesária Évora έρχεται να χαλάσει αυτή την αφήγηση.
Στα είκοσί της τραγουδούσε σε μπαρ. Στα τριάντα της πάλευε με τη ζωή της. Για χρόνια σταμάτησε σχεδόν εντελώς να τραγουδά. Στα σαράντα της δεν είχε καμία διεθνή καριέρα για την οποία θα μπορούσε να μιλήσει. Και όταν ο περισσότερος κόσμος τη γνώρισε πραγματικά, εκείνη είχε ήδη πλησιάσει τα πενήντα.
Το Grammy ήρθε στα 62.
Ίσως γι’ αυτό η ιστορία της είναι πολύ μεγαλύτερη από μια ιστορία μουσικής.
Μιλά για εκείνους τους ανθρώπους που δεν έφτασαν «στην ώρα τους» εκεί όπου πίστευαν ότι έπρεπε να βρίσκονται. Για τις ζωές που δεν ακολουθούν το σωστό χρονοδιάγραμμα. Για τα ταλέντα που μένουν για χρόνια σε ένα μικρό δωμάτιο, σε ένα μπαρ, σε μια πόλη που ο υπόλοιπος κόσμος δεν γνωρίζει.
Η Évora δεν έγινε σπουδαία όταν την ανακάλυψε η Ευρώπη. Ήταν ήδη σπουδαία όταν τραγουδούσε στο Μιντέλο.
Απλώς ο κόσμος άργησε να την ακούσει.
Και όταν τελικά την άκουσε, εκείνη δεν χρειάστηκε να αλλάξει τίποτα. Δεν έγινε νεότερη, δεν έγινε πιο glamorous, δεν φόρεσε ψηλά τακούνια, δεν έμαθε να τραγουδά στα αγγλικά και δεν έκρυψε τον τόπο από τον οποίο προερχόταν.
Βγήκε στη σκηνή όπως ήταν.
Ξυπόλυτη.
Και αυτό αποδείχθηκε περισσότερο από αρκετό.
